Finnland

land í Norður-Evrópu og eitt Norðurlandanna
(Endurbeint frá Finnlandi)

Finnland (finnska Suomi, Suomen tasavalta, sænska Republiken Finland) er eitt Norðurlandanna í norðanverðri Evrópu. Landið liggur að tveimur flóum úr Eystrasalti, Helsingjabotni í vestri og Kirjálabotni í suðri. Það á einnig landamæri að Svíþjóð í vestri, Noregi í norðri og Rússlandi í austri. Álandseyjar í Eystrasaltinu eru undir finnskri stjórn en njóta víðtækrar sjálfstjórnar. Finnland er stundum nefnt Þúsundvatnalandið.

Lýðveldið Finnland
Suomen tasavalta (finnska)
Republiken Finland (sænska)
Fáni Finnlands Skjaldarmerki Finnlands
Fáni Skjaldarmerki
Þjóðsöngur:
Maamme/Vårt land
Staðsetning Finnlands
Höfuðborg Helsinki
Opinbert tungumál finnska, sænska
Stjórnarfar Lýðveldi

Forseti Sauli Niinistö
Forsætisráðherra Petteri Orpo
Sjálfstæði frá Rússlandi
 • Yfirlýst 6. desember 1917 
 • Viðurkennt 3. janúar 1918 
Evrópusambandsaðild 1. janúar 1995
Flatarmál
 • Samtals
 • Vatn (%)
65. sæti
338.455 km²
9,71
Mannfjöldi
 • Samtals (2020)
 • Þéttleiki byggðar
116. sæti
5.536.146
16/km²
VLF (KMJ) áætl. 2020
 • Samtals 257 millj. dala (60. sæti)
 • Á mann 49.334 dalir (19. sæti)
VÞL (2019) 0.938 (11. sæti)
Gjaldmiðill evra
Tímabelti UTC+2 (+3 á sumrin)
Ekið er hægra megin
Þjóðarlén .fi
Landsnúmer +358
Pielinen

Finnland er í Evrópusambandinu og er eina Norðurlandaþjóðin sem hefur tekið upp evruna sem gjaldmiðil.

Höfuðborg Finnlands heitir á finnsku Helsinki og sænsku Helsingfors og er einnig stærsta borg landsins. Aðrir stærstu bæir í stærðarröð eru eftirfarandi: Espoo (sænska: Esbo), Tampere (s. Tammerfors), Vantaa (s. Vanda), Turku (s. Åbo) og Oulu (s. Uleåborg). Espoo og Vantaa ásamt Helsinki mynda höfuðborgarsvæðið, og Tampere myndar annað stórt þéttbýli.

Heiti breyta

Uppruni nafnsins Suomi er óljós, en talið er að það sé skylt baltneska orðinu zeme, sem merkir grund, jörð, þjóð.

Nafnið Finnland, sem haft er um landið á öðrum tungum, líkist öðrum skandinavískum staðarheitum. Þar má nefna Finnmörk, Finnveden og Finnskogen. Öll eiga þau rætur að rekja til germanska orðsins finn, sem er heiti yfir hirðingjaveiðimenn (sem er andstæða við kyrrsetubændur). Hvernig þetta heiti komst yfir Finna er að mestu leyti óþekkt. Á meðal fyrstu rituðu heimilda þar sem „land Finna“ er nefnt eru tveir rúnasteinar. Annar þeirra er í Söderby í Svíþjóð með áletruninni finlont og hinn á Gotlandi með áletruninni finlandi frá 11. öld.

Saga breyta

Af fornleifum má ráða að það svæði, sem nú er Finnland, byggðist á níundu öld fyrir Krist, þegar íshella síðustu ísaldar hörfaði undan. Fyrstu íbúar á svæðinu bjuggu við steinaldarmenningu og lifðu á því sem freðmýrin og sjórinn gáfu. Ekki er vitað hvenær finnsk-úgrískumælandi þjóðflokkar hafa fyrst numið land á því svæði sem nú kallast Finnland.

Elstu leifar akuryrkju eru frá seinni hluta þriðja árþúsundsins fyrir Krist en veiðimennska og söfnun voru lengi eftir það algengasti lífsmátinn, ekki síst í austur- og norðurhluta landsins[1].

Bronsöld (1500—500 f. Kr.) og járnöld (500 f. Kr. — 1200 e. Kr.) einkenndust mjög af nánum samskiptum við Skandinavíu, norðurhluta Rússlands og Eystrarsaltssvæðið. Finnar og Kvenir eru nefndir á nokkrum stöðum í rómverskum heimildum og í Íslendingasögunum, þó er sennilegast að átt sé við Sama en ekki Finna. Fáeinar ritaðar heimildir um sögu Finnlands eru til frá 13. öld en það er ekki fyrr en á 14. og 15. öld sem raunveruleg rituð saga hefst.

Finnland og Svíþjóð eiga nærri 700 ára sameiginlega sögu. Sögur herma að upphaf þess sé krossferð undir stjórn Eiríks IX Svíakonungs, sem á að hafa átt sér stað árið 1154. Óvíst er hvort þessi krossferð var farin eða hvort þetta er einungis sögusögn. Ritaðar heimildir eru hins vegar fyrir því að Finnland var hluti af ríki Birgis jarls þegar krossferð var gerð þangað 1249.

 
Finnland 1920-1940
 
Kort af Finnlandi

Sænska var ráðandi með fram allri strandlengjunni og í stórum hluta Suður-Finnlands allt fram undir lok 19. aldar og var þar að auki tungumál yfirvalda og menntunar enda landið hlúti Svíaríkis. Lengi var það sem nú er Finnland ekki skilgreint sem sérstakt svæði innan sænska ríkisins, frekar var að miðhluti Svíþjóðar og suðurhluti Finnlands væru álitin sameiginlegt meginsvæði ríkisins enda voru samgöngur sjóleiðina mun auðveldari en yfir land.

Sænskir kóngar leituðust við að flytja landamæri ríkisins lengra austur á bóginn og voru meira og minna stöðugar erjur við Rússa gegnum aldirnar af þeim sökum. Á 18. öld snerist taflið og rússneskur her hertók nánast allt það sem nú er Finnland tvisvar (17141721 og svo aftur 17421743). Upp frá þessu fer hugtakið „Finnland“ að eiga við allt landsvæðið frá Helsingjabotni að rússnesku landamærunum, bæði í umræðum innan sænska ríkisins og í Rússlandi. Suðurhluti Finnlands, það sem áður hafði verið kallað Finnland, fékk nú nafnið Hið eiginlega Finnland (Egentliga Finland á sænsku, Varsinais-Suomi á finnsku) og heitir svo enn.

Árið 1808 hertók rússneskur her Finnland og Svíar neyddust til að afsala sér yfirráðarétti yfir því. Finnland varð sjálfstjórnarsvæði, Stórfurstadæmið Finnland, innan rússneska keisaradæmisins allt fram til 1917. Alexander I, Rússlandskeisari, varð fyrsti stórfursti Finnlands. Smám saman fékk finnskan mikilvægara hlutverk í opinberu lífi, upphaflega sem hluti af rússneskri viðleitni til að draga úr sambandinu við sænska menningu og menningarhefð en meir og meir sem hluti af finnskri þjóðernishreyfingu. Mikilvægt skref var söfnun og útgáfa sagnaverksins Kalevala árið 1835 og ekki síður þegar finnska var gerð jafnrétthá sænsku sem opinbert mál 1892. Finnsk ritmenning hófst á fyrri hluta 19. aldar og voru það ekki síst sænskumælandi menntamenn sem stóðu fremst í að smíða þetta nýja ritmál, m.a. með slagorðinu: „Svenskar äro vi icke, ryssar vilja vi icke vara, låt oss bli finnar“.

Fljótlega eftir byltingu bolsévíka í Rússlandi lýsti finnska þingið yfir sjálfstæði Finnlands, hinn 6. desember 1917. Bolsévíkastjórnin viðurkenndi sjálfstæðið en í Finnlandi braust út blóðug borgarastyrjöld 1918 í kjölfar baráttu hvítliða og rauðliða í Rússlandi. Í Finnlandi endaði styrjöldin með sigri hvítliða.

Frá stríðslokum og fram undir miðjan fjórða áratug tuttugustu aldar voru tengsl Finnlands og Sovétríkjanna nokkurn veginn hlutlaus. Árið 1939 gerðu Sovétríkin talsverðar landakröfur á Finnland sem ekki var orðið við og hóf þá sovéski herinn það sem nefnt er Finnska vetrarstríðið með innrás í Finnland. Finnar vörðust mánuðum saman en máttu sín á endanum lítils gegn ofureflinu.

Mikil hefndarhugur var í mörgum Finnum eftir lok vetrarstríðsins 1940 og Finnland tengdist náið Þýskalandi undir stjórn nasista. Finnar drógust aftur út í stríð við Sovétríkin 1941 og börðust þá með Þjóðverjum. Eftir stríðið neyddust Finnar til að láta af hendi stór landsvæði til Sovétríkjanna og greiða þeim stríðsskaðabætur árum saman.

Tímabilið frá lokum seinni heimstyrjaldarinnar fram að upplausn Sovétríkjanna einkenndist af hlutleysi Finnlands í alþjóðamálum og nánu samstarfi við grannann í austri. Þótti mörgum nóg um undirgefni Finna og varð til úr þessu alþjóðlega hugtakið „finlandisering“.

Finnland fékk inngöngu í Evrópusambandið árið 1995 um leið og Svíþjóð og Austurríki og er hið eina Norðurlandanna sem hefur tekið upp evru sem gjaldmiðil. Finnland gekk jafnframt í Atlantshafsbandalagið árið 2023 og batt þannig enda á áratugalangt hlutleysi sitt.

Landfræði breyta

Finnland prýða mörg þúsund vatna og eyja. Stöðuvötn sem eru 500 m² að flatarmáli eða meira eru 187.888 talsins og eyjarnar 179.584. Saimaa-vatn er eitt þessara vatna og er það 5. stærsta stöðuvatn í Evrópu. Finnskt landslag er að mestu leyti flatt, en þó er það hólótt á svæðum. Hæsti punktur landsins er Halti (1328 m) í norðurhluta Lapplands, við landamæri Noregs. Barrskógur þekur landið að mestu leyti og lítið er af ræktanlegu landi. Algengasta bergtegundin er granít. Það er alltaf nálægt yfirborðinu og sjáanlegt þar sem jarðvegur er af skornum skammti. Jökulruðningur er algengastur lausra jarðefna, gjarnan þakinn þunnu lagi af mold. Meirihluti eyjanna eru í suðvesturhluta Eyjahafsins (hluti af eyjaklasa Álandseyja) og með fram suðurströnd Kirjálabotns.

Plöntu- og dýraríki breyta

 
Jarfi, fyrirfinnst í Lapplandi.
 
Álft er þjóðarfugl Finnlands

Gróður- og dýralíf í Finnlandi er mjög fjölbreytt. Plöntu- og dýrategundir eru mismunandi eftir landshlutum, vegna mismunandi loftslags á milli norður-, vestur- og suðurhluta Finnlands. Í landinu eru yfir 1200 tegundirir af æðplöntum, 800 af mosaplöntum og 1000 tegundir af fléttum, og er auðugasta gróðurfarið í suðurhluta landsins og á Álandseyjum. Líkt og allt annað í vistfræði Finnlands, á plöntulíf auðvelt með að aðlagast og þola ólíkar árstíðir og veðurskilyrði. Um það bil tveir þriðju af flatarmáli landsins er þakinn barrskógi, furu og greni. Í nyrsta hlutanum vex þó einungis birki. Eik og önnur lauftré vaxa á Álandseyjum og í syðsta hluta landsins. Landið klæddist skógi eftir því sem ísjaðarinn hopaði í lok síðustu ísaldar, fyrst birkitegundum en síðan furu fyrir um 10.000 árum síðan. Frá því fyrir um 6.000 árum fór greni að breiðast út austan frá og náði vesturströndinni fyrir um það bil 3.000 árum.[2] 72 % flatarmáls Finnlands er skógur, það hæsta í Evrópu.

Einnig býr Finnland yfir fjölbreyttu og víðtæku dýralífi. Þó þurrkuðust öll dýr nánast út á meðan að síðasta ísöld stóð yfir. Dýrin komu til Finnlands á ný fyrir u.þ.b. 10.000 árum síðan, fylgdu hopi jökla og framsókn gróðurs. Núorðið eru þar a.m.k. sextíu innlendar tegundir spendýra, 248 tegundir varpfugla, rúmlega 70 fiskategundir og ellefu skriðdýra- og froskdýrategundir.

Af stórum villtum spendýrum eru þau algengustu skógarbjörn (þjóðardýrið), gráúlfur, elgur og hreindýr. Önnur algeng spendýr eru rauðrefur, rauðíkorni og fjallahéri. Meðal sjaldgæfari skepna eru flugíkorni, kóngsörn, hringanóri og heimskautarefur, sem er talinn vera í mestri útrýmingarhættu finnskra dýra. Þjóðarfugl Finnlands er álft. Algengustu fuglategundirnar eru laufsöngvari, bókfinka og skógarþröstur.

Á Saimaa-vatnasvæðinu í Suðaustur-Finnlandi býr Saimaa-hringanóri (Phoca hispida saimensis), ein af þremur ferskvatnsselategundum í heiminum. Samtök finnskra náttúruverndarsinna hafa barist fyrir verndun hringanórans og hefur tekist vel að bjarga honum frá útrýmingu. Samt sem áður telst tegundin enn þá vera í útrýmingarhættu. Nú er talið að um 270 Saimaa-hringanórar séu á lífi. Talið er að þeim þurfi að fjölga upp í 400 seli til þess að stofninn komist úr útrýmingarhættu.

Vegna veiða og áreitis í gegnum tíðina hefur mörgum dýrum á borð við kóngsörn, skógarbjörn og gaupu fækkað mjög. En vegna mikillar verndunar og stofnunar víðlendra þjóðgarða hefur þeim fjölgað á ný undanfarin ár.

Loftslag breyta

Loftslagið í Suður-Finnlandi er kaldtemprað. Í Norður-Finnlandi, sérstaklega í Lapplandi, ríkir heimskautaloftslag sem einkennist af köldum, jafnvel hörðum vetrum og nokkuð heitum sumrum. Það sem á stærstan þátt í loftslagi Finnlands er lega þess á milli 60. og 70. breiddarbaugslínu á evrasísku strandlengjunni, sem veldur því að þar er bæði sjávarloftslag og meginlandsloftslag, breytilegt eftir vindátt. Finnland er nógu nálægt Atlantshafinu til að njóta hlýrra áhrifa Golfstraumsins, sem útskýrir fremur hlýtt loftslag miðað við legu.

Fjórðungur af Finnlandi nær norður fyrir heimskautsbaug, það veldur því að miðnætursól er þar á lofti í marga daga. Á nyrsta punkti Finnlands sest sól ekki í 73 daga samfellt yfir sumarið og rís ekki í 51 dag yfir veturinn.

Stjórnmál breyta

Finnland er lýðveldi eins og Ísland en hefur ekki þingbundna konungsstjórn eins og skandinavísku löndin. Forseti Finnlands hefur framkvæmdavald og er þjóðhöfðingi landsins. Einnig sér forsetinn um utanríkismál utan Evrópusambandsins, í samstarfi við finnska þingið. Þingið er valdamesta stofnun landsins og er æðsti maður þess forsætisráðherrann. Finnska þingið er yfirlöggjafarvald Finnlands, þar sitja 200 manns. Á finnsku nefnist það Eduskunta og á sænsku Riksdag.

Forseti breyta

Forseti Finnlands er þjóðhöfðingi landsins. Samkvæmt stjórnarskrá landsins hefur forsetinn framkvæmdavald ásamt ríkisstjórninni. Íbúar landsins kjósa forsetann í lýðræðislegum kosningum og er kjörtímabilið sex ár. Frá árinu 1991 hefur enginn forseti mátt sitja lengur við völd en tvö kjörtímabil. Forsetinn verður að vera innfæddur ríkisborgari.

Núverandi forseti landsins er Sauli Niinistö. Hann tók við forsetastöðunni árið 2012 og var endurkjörinn 28. janúar 2018. Hann getur því setið til ársins 2024. Hann er tólfti forseti Finnlands. Forveri hans, Tarja Halonen, var fyrsta konan til að gegna stöðunni.

Forsetar Finnlands
Nafn Fæðingar- og dánarár Við völd
K.J. Ståhlberg 1865–1952 1919–1925
Lauri Kristian Relander 1883–1942 1925–1931
P.E. Svinhufvud 1861–1944 1931–1937
Kyösti Kallio 1873–1940 1937–1940
Risto Ryti 1889–1956 1940–1944
C.G.E. Mannerheim 1867–1951 1944–1946
J.K. Paasikivi 1870–1956 1946–1956
Urho Kekkonen 1900–1986 1956–1981
Mauno Koivisto 19232017 1982–1994
Martti Ahtisaari 1937–2023 1994–2000
Tarja Halonen 1943– 2000–2012
Sauli Niinistö 1948– 2012–

Þingið breyta

 
Aðalbygging finnska þingsins (Eduskunta) í Helsinki

Finnska þingið er í einni deild með tvö hundruð þingmönnum, sem eru kosnir til fjögurra ára í senn með hlutfallskosningu. Samkvæmt stjórnarskrá Finnlands kýs þingið svo forsætisráðherra, sem forsetinn skipar í embætti. Aðra ráðherra skipar forsetinn í embætti eftir tilnefningum frá forsætisráðherra.

Utanríkisstefna breyta

Utanríkisstefna Finnlands byggir á náinni samvinnu við aðrar Norðurlandaþjóðir bæði formlega, í gegnum samstarfið í Norðurlandaráði og óformlega, ekki síst innan Evrópusambandsins og Sameinuðu þjóðanna. Frá því að Finnland gerðist aðili að Evrópubandalaginu 1995 hefur þátttakan í starfi þess í vaxandi mæli verið þungamiðja utanríkisstefnunnar. Stærstan hluta 20. aldar var sambúðin við Sovétríkin hins vegar helsti þáttur í utanríkismálum landsins. Frá lokum seinni heimsstyrjaldarinnar hefur Finnland ekki átt í neinum alþjóðlegum deilum um landamæri landsins. Formlega er finnski herinn eingöngu til sjálfsvarnar og heimilar finnska stjórnarskráin honum einungis þátttöku í hernaðaraðgerðum sem Sameinuðu þjóðirnar eða ÖSE heimila. Finnland er mjög háð utanríkisverslun, sem gefur af sér u.þ.b. þriðjung þjóðartekna. Landið er mjög háð innflutningi hráefna, málma og olíu.

Varnarmál breyta

Her Finnlands er skipt upp í þrjár greinar, landher, sjóher og flugher. Herinn gegnir ekki landamæragæslu á friðartímum, sú gæsla er undir stjórn innanríkisráðuneytisins. Almenn herskylda karlmanna er í landinu, að undanteknum Álendingum, og um 80 % hvers árgangs karla gegnir herþjónustu. Herskylda nær ekki til kvenna en frá 1995 geta þær boðið sig fram til herþjónustu til jafns við karla. Herþjónustutíminn er 6, 9 eða 12 mánuðir allt eftir ábyrgð og verkefni. Um 34.000 manns eru að jafnaði undir vopnum en samanlagt eru um 350.000 manns þar að auki reiðubúnir að vera kallaðir inn ef á þarf að halda. Mögulegt er að inna aðra þegnskylduþjónustu af hendi í 12 mánuði í stað þess að gegna herþjónustu. Fjármagn til varna jafngildir u.þ.b. 1,4% af landsframleiðslu.

Finnland hefur átt aðild að NATO frá árinu 2023.

Stjórnsýslueiningar breyta

Fyrrum fylki breyta

 
Umdæmi Finnlands

Til ársins 2009 var landinu skipt í sex fylkifinnsku lääni, fl. läänit, á sænsku län) en þá voru þau afnumin. Fylkin voru stjórnsýslueiningar ríkisvaldsins og sáu m.a. um löggæslu og dómsmál.[3]

Fylkisstjóri og fylkisstjórn voru skipuð af ríkisstjórninni og engar kosningar fóru fram til embætta innan fylkisins. Fylkjaskipunin var upphaflega sett á laggirnar árið 1634 en síðasta uppskipting var gerð árið 1997 og þá voru fylkin eftirfarandi (sjá mynd til hægri):

  1. Suður-Finnland
  2. Vestur-Finnland
  3. Austur-Finnland
  4. Oulu
  5. Lappland
  6. Áland

Núverandi héruð breyta

 
Héruð Finnlands.

Nú eru í Finnlandi 19 héruð:

  1. Lappland
  2. Norður-Austurbotn
  3. Suður-Austurbotn
  4. Mið-Austurbotn
  5. Austurbotn
  6. Kainuu
  7. Norður-Karelía
  8. Suður-Karelía
  9. Suður-Savonía
  10. Norður-Savonía
  11. Mið-Finnland
  12. Pirkanmaa
  13. Satakunta
  14. Päijät-Häme
  15. Kanta-Häme
  16. Kymenlaakso
  17. Uusimaa
  18. Suðvestur-Finnland
  19. Álandseyjar
  • Álandseyjar eru sjálfsstjórnarsvæði innan finnska ríkisins. Lögþing og heimastjórn Álandseyja hafa sjálfstjórn um ýmsa málaflokka, t.d. mennta- og heilsugæslumál, útvarp og sjónvarp og lögreglu- og atvinnumál. Á Álandseyjum er sænska eina opinbera málið og er því strangt framfylgt m. a. geta einungis sænskumælandi íbúar verið landeigendur.[4]

Sveitarfélög breyta

 
Sveitarfélög Finnlands (2020).

Aðalstjórnsýslueiningar Finnlands eru sveitarfélöginfinnsku kunta, sænsku kommun), 310 að tölu árið 2020[5]. Kosið er til sveitarstjórna í beinum kosningum fjórða hvert ár. Sveitarstjórn og borgarstjórn eru í grófum dráttum það sama, fyrir utan muninn á dreifbýli og þéttbýli. Frá árinu 1977 hefur ekki verið greint á milli borga, bæja og dreifbýlis. Sveitarfélög eru sjálfstætt stjórnvald innan ramma laga sem sett eru af ríkinu. Enginn getur áfrýjað ákvörðunum sveitarfélags svo lengi sem þær eru löglegar.

Sveitarfélög hafa með sér tvenns konar skipulagt samstarf. Annars vegar í tuttugu samstarfseiningum sem eru nefndar á finnsku maakunta og á sænsku landskap. Hlutverk þessara héraðssamtaka er menntunar- og heilsugæslusamstarf. Hins vegar eru sjötíu og fjórar samstarfseiningar sem nefndar eru á finnsku seutukunta og ekonomisk region á sænsku. Hlutverk þessara samstarfseininga er efnahagssamvinna.

Áland hefur sjálfstæða stöðu innan finnska ríkisins með eigið lögþing og heimastjórn og er þar að auki formlega sérstakt fylki.

Samar hafa takmarkaða sjálfstjórn á sviði tungumála og menningarmála í Lapplandi.

Stærstu bæir og sveitafélög breyta

Taflan hér að neðan sýnir fjölda íbúa fjölmennustu sveitarfélaganna í heild, ekki einungis þéttbýlis. Tölurnar eru frá 31. mars 2011. Höfuðborgarsvæðið, sem samanstendur af Helsinki, Vantaa, Espoo og Kauniainen, myndar samtals milljón manna byggð.

Sveitarfélag Íbúafjöldi Landsvæði (km2) Þéttleiki byggðar (íb./km2)
Helsinki &&&&&&&&&&590072.&&&&&0590.072 &&&&&&&&&&&&&213.750000213,75 &&&&&&&&&&&&2761.&&&&&02.761,00
Espoo &&&&&&&&&&248902.&&&&&0248.902 &&&&&&&&&&&&&312.260000312,26 &&&&&&&&&&&&&797.100000797,10
Tampere &&&&&&&&&&213383.&&&&&0213.383 &&&&&&&&&&&&&525.&30000525,03 &&&&&&&&&&&&&406.400000406,40
Vantaa &&&&&&&&&&200945.&&&&&0200.945 &&&&&&&&&&&&&238.370000238,37 &&&&&&&&&&&&&843.&&&&&0843,00
Turku &&&&&&&&&&177477.&&&&&0177.477 &&&&&&&&&&&&&245.670000245,67 &&&&&&&&&&&&&722.400000722,40
Oulu &&&&&&&&&&142007.&&&&&0142.007 &&&&&&&&&&&&1410.1700001.410,17 &&&&&&&&&&&&&100.700000100,7
Jyväskylä &&&&&&&&&&131149.&&&&&0131.149 &&&&&&&&&&&&1170.9900001.170,99 &&&&&&&&&&&&&112.&&&&&0112,00
Lahti &&&&&&&&&&101757.&&&&&0101.757 &&&&&&&&&&&&&135.&50000135,05 &&&&&&&&&&&&&753.500000753,50
Kuopio &&&&&&&&&&&96785.&&&&&096.785 &&&&&&&&&&&&1597.3900001.597,39 &&&&&&&&&&&&&&60.59000060,59
Kouvola &&&&&&&&&&&87964.&&&&&087.964 &&&&&&&&&&&&2558.2400002.558,24 &&&&&&&&&&&&&&34.38000034,38
Pori &&&&&&&&&&&83016.&&&&&083.016 &&&&&&&&&&&&&834.&60000834,06 &&&&&&&&&&&&&&99.53000099,53
Joensuu &&&&&&&&&&&73423.&&&&&073.423 &&&&&&&&&&&&2381.7600002.381,76 &&&&&&&&&&&&&&30.83000030,83
Lappeenranta &&&&&&&&&&&72029.&&&&&072.029 &&&&&&&&&&&&1433.3600001.433,36 &&&&&&&&&&&&&&50.25000050,25
Hämeenlinna &&&&&&&&&&&66889.&&&&&066.889 &&&&&&&&&&&&1785.7600001.785,76 &&&&&&&&&&&&&&37.46000037,46
Rovaniemi &&&&&&&&&&&60169.&&&&&060.169 &&&&&&&&&&&&7581.9700007.581,97 &&&&&&&&&&&&&&&7.9400007,94
Vaasa &&&&&&&&&&&59679.&&&&&059.679 &&&&&&&&&&&&&183.810000183,81 &&&&&&&&&&&&&316.100000316,10
Seinäjoki &&&&&&&&&&&58038.&&&&&058.038 &&&&&&&&&&&&1431.6400001.431,64 &&&&&&&&&&&&&&40.54000040,54
Salo &&&&&&&&&&&55312.&&&&&055.312 &&&&&&&&&&&&1986.4900001.986,49 &&&&&&&&&&&&&&27.84000027,84
Kotka &&&&&&&&&&&54801.&&&&&054.801 &&&&&&&&&&&&&271.290000271,29 &&&&&&&&&&&&&202.&&&&&0202,00
Mikkeli &&&&&&&&&&&48799.&&&&&048.799 &&&&&&&&&&&&1699.9000001.699,90 &&&&&&&&&&&&&&28.71000028,71
Porvoo &&&&&&&&&&&48794.&&&&&048.794 &&&&&&&&&&&&&654.700000654,70 &&&&&&&&&&&&&&74.53000074,53
Kokkola &&&&&&&&&&&46316.&&&&&046.316 &&&&&&&&&&&&1444.2000001.444,20 &&&&&&&&&&&&&&32.&7000032,07

Efnahagslíf breyta

Árið 2022 var Finnland í 16. sæti yfir lönd eftir vergri landsframleiðslu á mann að nafnvirði samkvæmt Alþjóðagjaldeyrissjóðnum. Finnland er því eitt af ríkustu löndum heims, en er líka þekkt fyrir þróað velferðarkerfi með gjaldfrjálsri menntun og fullkomnu heilbrigðiskerfi.

Þjónustugeirinn er stærsti geiri efnahagslífsins með 66% af vergri landsframleiðslu. Þar á eftir koma iðnaður og málmhreinsun með 31%. Frumframleiðsla stendur undir 2,9%.[6] Ef miðað er við utanríkisverslun er iðnaðurinn lykilgeiri atvinnulífsins. Stærstu iðngreinarnar árið 2007[7] voru rafeindatækni (22%); vélar, bifreiðar og annar stáliðnaður (21,1%); skógrækt (13%) og efnaiðnaður (11%). Verg landsframleiðsla náði hápunkti árið 2021.[8] Árið 2022 var Finnland í 9. sæti yfir mestu nýsköpunarlönd heims í Nýsköpunarvísitölunni.[9]

Finnland býr yfir miklum auðlindum timburs, jarðefna (járns, króms, kopars, nikkels og gulls) og ferskvatns. Skógrækt, pappírsverksmiðjur og landbúnaður eru mikilvæg starfsemi á landsbyggðinni. Um einn þriðji af vergri landsframleiðslu Finnlands verður til á stórborgarsvæði Helsinki. Einkarekin þjónustufyrirtæki eru stærstu vinnuveitendur landsins.

Loftslag og jarðvegur í Finnlandi gerir jarðrækt sérstaklega erfiða. Vetur eru harðir og vaxtartímabilið hlutfallslega stutt og stundum með hretum. Vegna temprandi áhrifa Golfstraumsins býr Finnland samt yfir helmingi alls ræktanlegs lands norðan við 60. breiddargráðu. Ársúrkoma er oftast nægileg, en fellur nær eingöngu yfir vetrarmánuðina, þannig að þurrkasumur eru stöðug ógn. Til að bregðast við þessum áskorunum hafa bændur treyst á hraðvaxta og frostþolin afbrigði, og rækta í hlíðum sem snúa í suður og frjósamari dalverpum til að tryggja jafna framleiðni þrátt fyrir sumarfrost. Oft þarf að gera afrennsli til að þurrka landið.[10]

 
Hlutfallsleg skipting helstu útflutningsvara Finnlands árið 2017.

Skógar leika lykilhlutverk í efnahag landsins. Finnland er einn stærsti framleiðandi hráefnis fyrir viðarvinnsluiðnaðinn. Líkt og í landbúnaði hefur ríkið lengi verið í leiðandi hlutverki í skógrækt með lögum um skógarhögg, styrkjum til tækniþróunar og langtímastefnumótun til að tryggja að skógar landsins framleiði áfram nægjanlegt hráefni.[10]

Árið 2008 voru kaupmáttarjafnaðar tekjur svipaðar og á Ítalíu, í Svíþjóð, Þýskalandi og Frakklandi.[11] Árið 2006 störfuðu 62% mannaflans fyrir fyrirtæki með innan við 250 starfsmenn sem stóðu undir 49% af heildarveltu fyrirtækja.[12] Atvinnuleysi er mikið meðal kvenna og skipting milli starfa þar sem karlar eru ráðandi annars vegar og konur hins vegar, er meiri en í Bandaríkjunum.[13] Hlutfall fólks í hlutastarfi var með því lægsta meðal OECD-ríkja árið 1999.[13] Árið 2013 voru 10 stærstu einkareknu fyrirtækin í Finnlandi Itella, Nokia, OP-Pohjola, ISS, VR, Kesko, UPM-Kymmene, YIT, Metso og Nordea.[14] Atvinnuleysi var 6,8% árið 2022.[15]

Árið 2022 voru einstæðingar á 46% heimila í Finnlandi, tvær manneskjur á 32% heimila og þrjár eða fleiri á 22% heimila.[16] Meðalfermetrafjöldi á mann er 40 m².[17] Árið 2021 náði verg landsframleiðsla í Finnlandi 251 milljörðum evra.[8] Árið 2022 störfuðu 74% mannaflans í þjónustu og stjórnsýslu, 21% í iðnaði og byggingariðnaði, og 4% í landbúnaði og skógrækt.[18]

Í Finnlandi er hæst hlutfall samvinnufélaga miðað við íbúafjölda.[19] Stærsta verslunarkeðjan, sem er líka stærsti vinnuveitandinn, S Group, og stærsti bankinn, OP Group, eru bæði samvinnufélög.

Íbúar breyta

 
Þéttleiki byggðar í Finnlandi.
Íbúafjöldi Finnlands, 1750–2000[20]
Ár Íbúafjöldi Ár Íbúafjöldi
1750 421.000 1880 2.060.800
1760 491.000 1890 2.380.100
1770 561.000 1900 2.655.900
1780 663.000 1910 2.943.400
1790 705.600 1920 3.147.600
1800 832.700 1930 3.462.700
1810 863.300 1940 3.695.617
1820 1.177.500 1950 4.029.803
1830 1.372.100 1960 4.446.222
1840 1.445.600 1970 4.598.336
1850 1.636.900 1980 4.787.778
1860 1.746.700 1990 4.998.478
1870 1.768.800 2000 5.181.000

Í Finnlandi búa um 5,5 milljónir manna og er þéttleiki byggðar að meðaltali 17 íbúar á hvern ferkílómetra. Það gerir landið að þriðja strjálbýlasta landi Evrópu, á eftir Noregi og Íslandi. Suðurhluti landsins hefur alltaf verið fjölmennastur og þar jókst íbúafjöldinn enn meir við þéttbýlisþróun 20. aldar. Stærstu og mikilvægustu borgir í Finnlandi eru Stór-Helsinki (sem nær yfir Helsinki, Vantaa, Espoo og Kauniainen), Tampere, Turku og Oulu.

Eftir Vetrarstríðið árið 1939 (og Framhaldsstríðið 1941), urðu 12% af íbúum Finnlands að flytjast búferlum. Stríðsskaðabætur, atvinnuleysi og óvissa um þjóðhöfðingja og sjálfstæði frá Sovétríkjunum olli miklum fólksflótta, sem ekki fór að draga úr fyrr enn á 8. áratug 20. aldar. Um hálf milljón Finna fluttist til Svíþjóðar á áratugunum frá 1950 fram til 1980, en allstór hluti þeirra hefur flust heim að nýju.

Frá seinni hluta 10. áratugar 20. aldar hefur Finnland tekið á móti svipuðum fjölda flóttamanna og innflytjenda og hin Norðurlöndin. Finnland er þjóðfræðilega mjög einsleitt land. Útlendingar eru einungis 4% af heildaríbúatölu landsins. Umtalsvert hlutfall innflytjenda á rætur sínar að rekja til fyrrum Sovétríkjanna. Innflytjendur tala á þriðja tug tungumála í Finnlandi í dag, miðað við að a.m.k. 1000 manns tali hvert mál.

Tungumál breyta

Finnska og sænska eru bæði opinber tungumál í Finnlandi og jafnrétthá samkvæmt finnskum lögum. Meirihluti Finna (88%) hefur finnskumóðurmáli. Finnska tilheyrir finnsk-úgrísku tungumálafjölskyldunni og er á milli þess að vera samloðunarmál og beygingamál. Í finnsku breytast og beygjast nafnorð, lýsingarorð, fornöfn, töluorð og sagnorð eftir hlutverki þeirra í setningunni. Finnland er eitt af þremur sjálfstæðum ríkjum þar sem meirihluti þjóðarinnar talar finnsk-úgrískt mál. Hin eru Eistland og Ungverjaland.

Stærstu minnihlutamálin í Finnlandi eru sænska (5,2%), rússneska (1,4%) og eistneska (0,9%). Tæplega 2000 samar hafa samísku að móðurmáli, einkum í norðurhluta landsins. Samísku málin eru einnig finnsk-úgrísk mál. Alls eru þrjú samísk mál töluð í Finnlandi: norðursamíska, inarisamíska og skoltsamíska.

Auk finnsku er sænska opinbert tungumál í Finnlandi. Sænskumælandi Finnum fækkaði talsvert á síðustu öld af ýmsum ástæðum. T.d. flutti mikill fjöldi sænskumælenda til Svíþjóðar, fjölskyldur sænskumælenda eru minni og ekki síst varð fjölskyldumálið finnska í fjölmörgum blönduðum fjölskyldum. Sænska er samkvæmt lögum eina opinbera tungumálið á Álandseyjum.

Minnihlutahópar hafa rétt á að hlúa að menningu sinni og tungumálin eru vernduð með lögum, þar hafa Samar sérstöðu. Samíska er opinbert minnihlutamál.

Sænska er skyldunámsgrein í finnskum skólum sem og finnska í skólum sænskumælandi Finna og Finnar læra einnig ensku í skólum og af ljósvakamiðlum til að vera samræðufærir á því máli. Margir læra að auki þýsku eða frönsku.

Frumbyggjar breyta

Samar eru frumbyggjar sem búa í Finnlandi, Svíþjóð, Noregi og Rússlandi. Áður fyrr voru Samar oft kallaðir Lappar, en nú til dags telja margir Samar það vera niðrandi heiti. Auk eigin tungumála hafa Samar sinn eigin lífsstíl, yfirbragð og menningu. Svipuð saga, hefðir, lifnaðarhætti og siðir sameina Sama sem búa í mismunandi löndum. Samtals eru Samar um 75.000 til 100.000 en af þeim búa minna en 7.000 í Finnlandi, sem þýðir að Samar eru einungis 0,13% af íbúum Finnlands.

Trúarbrögð breyta

 
Dómkirkjan í Helsinki ásamt styttu af Alexander II Rússakeisara

Meirihluti Finna (um 65,2%) eru mótmælendatrúar og tilheyra Þjóðkirkju Finnlands. Einnig tilheyrir minnihluti Finnsku rétttrúnaðarkirkjunni (1,1%). Aðrir mótmælendasöfnuðir og kaþólska kirkjan eru talsvert minni sem og Íslam, gyðingdómur og önnur trúarbrögð (samtals 1,8%). Rúm 32,0% af íbúunum eru utan trúfélaga.[21] Meirihluti þeirra sem tilheyra þjóðkirkjunni tekur lítinn þátt í starfi hennar.

Menntun breyta

 
Fyrirlestrarsalur aðalbyggingar Tækniháskólans í Helsinki, sem hönnuð er af Alvar Aalto.

Menntakerfið í Finnlandi er ekki ólíkt því sem er á öðrum Norðurlöndum. Nemendur í fullu námi þurfa ekki að borga nein námsgjöld. Skólaskylda er frá aldrinum 7-18 ára og fá nemendur í grunn- og menntaskólum máltíðir sér að kostnaðarlausu á skólatíma. Skólaskylda er fyrstu níu ár skólagöngunnar og sækja nemendurnir skóla í nágrenni við heimili sitt. Framhaldsnám er ekki skylda en það fer annaðhvort fram í iðnskóla eða skóla sem undirbýr fyrir áframhaldandi nám, í verknámsskólum eða háskólum. Samkvæmt alþjóðlegu PISA-mati OECD samtakanna á frammistöðu 15 ára unglinga í námi eru Finnar ofarlega á blaði. Árið 2006 voru 15 ára finnskir unglingar hæstir á heimsvísu hvað varðaði lesskilning, náttúruvísindi og stærðfræði[22]

Heilsugæsla breyta

Heilbrigðiskerfi Finnlands þykir mjög þróað á heimsvísu. Heimilin sjálf greiða 18,9% af kostnaði við heilsugæslu, 76,6% borgar ríkið og það sem eftir stendur aðrir aðilar. Um hvern lækni eru 307 íbúar.

Á áttunda áratugnum gerðu Finnar miklar breytingar á lífsvenjum sínum, í ljósi þess að dánartíðni þeirra af völdum hjartasjúkdóma var ein sú hæsta í heiminum. Í dag eru Finnar meðal heilbrigðari þjóða.

Lífslíkur kvenna eru 82 ár og karla 75 ár. [heimild vantar]

Tilvísanir breyta

  1. „Virtual Finland: Prehistory“. Afrit af upprunalegu geymt þann 27. október 2007. Sótt 26. apríl 2006.
  2. Opas, L.L. (ritsjóri), Finnish Forests, University of Joensuu, 1997, ISBN 951-708-584-2
  3. Local Governance in Industrial Countries – ISBN 0-8213-6328-X
  4. „Åland kort och gott - Upplýsingar um Áland“. Afrit af upprunalegu geymt þann 21. júlí 2007. Sótt 19. júní 2007.
  5. Kommunerna vefur finnskra sveitarfélaga
  6. „Finland in Figures—National Accounts“. Statistics Finland. Sótt 26. apríl 2007.
  7. „Finland in Figures—Manufacturing“. Statistics Finland. Sótt 26. apríl 2007.
  8. 8,0 8,1 „Key economic indicators of Finland“. statista.com. Nov 28, 2022.
  9. WIPO (2022). Global Innovation Index 2022, 15th Edition. doi:10.34667/tind.46596. ISBN 9789280534320. Sótt 16. nóvember 2022.
  10. 10,0 10,1 US Library of Congress: A Country Study: Finland, Library of Congress Call Number DL1012 .A74 1990.
  11. „Suomalaisten tulot Euroopan keskitasoa. Hyvinvointipalvelut eivät paranna sijoitusta“. Tilastokeskus.fi. 9. júní 2008. Sótt 26. ágúst 2010.
  12. „Small enterprises grow faster than the big ones“. Helsinkitimes.fi. 11. apríl 2008. Sótt 26. ágúst 2010.
  13. 13,0 13,1 The Nordic Model of Welfare: A Historical Reappraisal, by Niels Finn Christiansen
  14. Mikkonen, Antti. „Sata suurinta työnantajaa: Nokia jäi kakkoseksi“. Talouselämä.
  15. „Tilastokeskus: Työllisyysasteen trendiluku heinäkuussa 73,7 prosenttia“. 23. ágúst 2022.
  16. „Finland in Figures“. Statistics Finland. Sótt 12. júlí 2023.
  17. „Housing in Finland“. Statistics Finland. Sótt 22. desember 2022.
  18. „Finland in Figures 2023 – key figures about us“. Statistics Finland. 1. júní 2023. Sótt 12. júlí 2023.
  19. „Finland: Globalization Insurance: Finland's Leap of Caution“. Cooperatives Build a Better Maine. Cooperative Maine Business Alliance & Cooperative Development Institute. Afrit af upprunalegu geymt þann 2. febrúar 2019. Sótt 1. febrúar 2019.
  20. Aunesluoma, Juhana; Heikkonen, Esko; Ojakoski, Matti (2006). Lukiolaisen yhteiskuntatieto. WSOY.
  21. Finland population structure Statistics Finland
  22. Færni og þekking nemendavið lok grunnskóla[óvirkur tengill]

Ítarefni breyta

Tenglar breyta