Eldgosið við Fagradalsfjall 2021

eldsgos á Suðurnesjum árið 2021

Eldgos við Fagradalsfjall hófst þann 19. mars 2021 kl. 20:45 í kjölfar jarðskjálftahrinu sem stóð í meira en 3 vikur. Öflugasti skjálftinn var 5.8 stig. Gosið kom úr kvikugangi sem náði frá Keili að Fagradalsfjalli. Kvikan fann sér fyrst leið til yfirborðs í Geldingadölum við austanvert Fagradalsfjall nærri Stóra-Hrúti.[1] Eldgosið hefur einnig verið kallað Geldingadalagos eða Geldingadalsgos (þó í raun sé örnefnið Geldingadalir). Eldgosið var flokkað sem dyngjugos en slík gos eru fátíð. Kvikan var frumstæð og kom úr 17-20 kílómetra dýpi.[2] Tegund hraunsins er helluhraun og apalhraun. Fleiri gígar opnuðust á upphafsvikum gossins en þegar á leið einangraðist virknin við einn gíg. Hundruð þúsunda skoðuðu gosið. Eldgosið jók virkni sína eftir því sem á leið sem er óvanalegt.[3] Nýr fasi hófst í gosinu snemma í júlí 2021 þegar órói lækkaði eða hætti skyndilega og hófst svo að nýju hægt og bítandi. Hraunið flæddi upp úr gígnum í reglubundnum takti með pásum í nokkra mánuði þar til það hætti.[4]

Eldgosið þann 24. mars 2021.

Nær 800 ár voru síðan gaus síðast á Reykjanesskaga þegar Reykjaneseldar geisuðu.[5] Og 6000 ár eru síðan gaus í Fagradalsfjalli. Þá rann Beinavörðuhraun.

Frá 18. september hætti hraunflæði frá gígnum. Gosið stóð í um hálft ár og er 4. lengsta gosið á 20. og 21. öld.[6] Settar voru upp vefmyndavélar af helstu miðlum og gat fólk fylgst með gosinu allan sólarhringinn.

Þróun

breyta

Sprunga var metin í byrjun um 200 metrar á lengd þegar þyrla Landhelgisgæslunnar náði fyrstu myndum en síðar 500 metrar. Þann 20. mars mat svo Páll Einarsson sprunguna sem 200 metrar en ofmat var á stærð hennar. Syðri endi tungunnar var nokkra km frá Suðurstrandarvegi. Hrauntungur runnu í suðsuðvestur og vestur í Geldingadali. Geldingadalir eru lokaðir og hraunstreymið varð að fylla dalinn til að komast áleiðis. Upphafi gossins er líkt við Fimmvörðuhálsgosið.[7] Krísuvíkurvegi og Fagradalsvegi var lokað. Degi fyrir gosið var búið að loka Suðurstrandarvegi vegna skemmda sem urðu á veginum í kjölfar jarðskjálftahrinunnar.[8] Mengunarviðvörun var send til Árnessýslu þar sem vindáttin liggur í austur frá gosstaðnum, í átt að Hveragerði.[9]

Nokkurn fjölda fólks dreif að og voru sumir vanbúnir, í slæmu skyggni[10] og þurftu björgunarsveitir að bjarga týndu og hröktu fólki. Sumir fóru fullnálægt gígnum en tilmæli voru um. Þann 21. mars var brekka upp að gígnum lokuð. En Almannavarnir og löggæsla bentu á að hrunið gæti úr gígnum og nýjar sprungur gætu opnast.[11] Varað var við að hættulegt gas gæti safnast saman í lægðum í stilltu veðri.

Fólk gekk frá Svartsengi þar sem Suðurstrandarvegur var lokaður vegna viðgerða sökum skjálftanna. En ákveðið var að stika leið frá Suðurstrandarvegi þar sem það var öruggara og styttra.[12]

  • 21. mars: Hraunið var metið 0,15 ferkílómetrar (Magnús Tumi Guðmundsson).[13]
  • 22. mars: Almannavarnir lokuðu svæðinu við eldgosið vegna gasmengunar.
  • 24. mars: Tveir aðalgígar gjósa og eru samvaxnir. Hraunið fyllir nánast dalinn. Ferðamenn flykkjast á staðinn.
  • 26. mars: Allt að tíu milljónir króna framlag var ákveðið af ríkinu til að bæta aðgengi fyrir þá sem vilja skoða gosstöðvarnar.[14]
  • 27. mars: Lokað var eftir hádegi vegna versnandi veðurs. Fylgst var með ferðamönnum með tilliti til sóttkvíarbrota.[15]
  • 28. mars: Hraunið þekur Geldingadalina. Vegagerðin býr til bílastæði þar sem gönguleiðin við Suðurstrandarveg byrjar.[16]
  • 31. mars: Flúormengun mælist í regnvatni við eldstöðvarnar.[17] Ákveðið var að hafa opið frá 6-18 og rýma kl. 22 á svæðinu um páskana.[18] Þekja hraunsins var um 0,3 ferkílómetrar.
  • 2. apríl: Vart varð við fyrstu gjósku gossins eða ljósleitan vikur. Nornahár fannst einnig.
  • 5. apríl: Nýjar sprungur opnuðust, 100-200 metrar að lengd, hálfum kílómetra norðaustan við gígana sem fyrir voru. Hraunelfur tók að renna niður í Meradali. Yfir 500 manns voru á gosstöðvunum og var svæðið rýmt. Virkni gíganna í Geldingadölum minnkaði og var talið að nýju sprungurnar væru hluti af sama kvikuinnskoti.[19]
  • 7. apríl: Ný sprunga, um 150 metra löng, opnast á milli hinna tveggja og rennur hraun í Geldingadali.[20]
  • 8. apríl: Flatarmál hrauns er 0,62 ferkílómetrar samkvæmt Jarðvísindastofnun og hefur hraunflæði aukist með nýjum gígum.
  • 10. apríl: Fjórða sprungan opnaðist milli tveggja nýjustu. Svæði var afmarkað sem hættusvæði á gosstöðvunum þar sem líklegast er að sprungur opnist.[21]
  • 13. apríl: Enn fleiri sprungur eða gígar opnast og rennur hraunið í suðurátt frá þeim.[22]
  • 16. apríl: Hraun tekur að renna austur úr Geldingadölum[23] Um fjórðungur landsmanna gerði sér ferð að gosinu, um 90 þúsund manns.[24]
  • 19. apríl: Nyrsti gígurinn sem var öflugur rétt eftir páska er kulnaður.[25] Hraunið þekur alls tæpa 0,9 ferkílómetra.
  • 27. apríl: Flatarmál hrauns er 1,13 ferkílómetrar. Virkni mest í syðsta gígnum þar sem strókarnir ná allt að 50 metrum. Virkni í elstu samliggjandi gígunum nær engin.
  • 4. maí: Virknin í þessum eina gíg gengur með hléum og er kröftug inn á milli. Hraun hefur þeyst meira en 200 metra í loft. Rignt hefur gjósku og eru hættur á hraunbombum. Hættusvæði var endurskilgreint.
  • 10. maí: Lokað var fyrir aðgengi að gosstöðvunum vegna gróðurelda og óhagstæðrar vindáttar. Hæstu strókar hafa náð um 460 metra sem er hærra en Empire State-byggingin. [26]
  • 11 maí: Hraunrennsli er tvöfalt öflugra en það hefur alla jafnan verið. Flatarmál er 1,8 ferkílómetrar (á við Elliðavatn) og hefur hraun fyllt Syðri-Meradal ( þó kallaður Nafnlausi dalurinn af sumum) suðaustur af gígnum.
  • 14. maí: Hafist var handa að reisa varnargarða norður af Nátthaga til að hindra flæði hrauns niður dal í átt að Suðurstrandarvegi.
  • 22. maí: Hraunið fór yfir eystri varnargarðanna og tók að flæða niður að Nátthaga.
  • 1. júní: Hrauntungur ógna útsýnishólnum sem er nálægt gígnum og vestari varnargarðinum.
  • 4. júní: Hraunrennsli lokar fyrir Gónhól og vestari varnargarðar rofna. Stærð hraunsins er nær 3 ferkílómetrar.
  • 10. júní: Virkni gossins hefur breyst. Í stað reglulegra gosstróka fossar stöðugt úr gígnum.
  • 13. júní: Hrauntaumur rennur frá Geldingadölum og niður í Nátthaga og rýfur þar með gönguleið A.
  • 18. júní: Hraun fyllir Nátthaga og nálgast haft suðvestan við hann. Hraunið nálgast Suðurstrandarveg. Ákveðið er að byggja ekki varnargarða til að vernda veginn.[27]
  • 26. júní: Varnargarður er byggður við suðvesturenda Nátthaga. Bandarískur ferðamaður týndist við gosstöðvarnar og sást síðast norður af Stóra Hrúti. Hann fannst meira en sólarhring seinna og hafði slasast og týnst. Gönguleið C meðfram Langahrygg er orðin aðalleiðin til að sjá gíginn.
  • 7. júlí: Í byrjun júlí minnkaði virkni í gígnum og tók hann löng hlé. 7. júlí hafði verið hlé í nær 2 sólarhringa en loks sást í glóð í gígnum þó kvika ylli ekki upp úr honum.[28]
  • 23. júlí: Gosið hefur runnið í Meradali síðustu 3 vikur. Hraunflæði hefur minnkað og telur Magnús Tumi jarðeðlisfræðingur að gosið sé að fjara út á næstu vikum eða 2 mánuðum.[29] Hraunið þekur 4 ferkílómetra.
  • 16. ágúst: Nýr gígur opnast tímabundið við hliðina á aðalgígnum.[30]
  • 5. september: Rýkur úr gígnum en sést ekki í kviku. Gosið er í næstlengsta hléi frá upphafi.[31]
  • 11. september: Gosið heldur áfram en gosrás gígsins hafði verið stífluð. Hraun flæðir utan í gígnum eða í göngum.
  • 15. september: Hraun tekur að flæða niður í Nátthaga úr mismunandi áttum úr hrauntjörn í Geldingadölum þar sem er yfirflæði. Svæðið á gönguleið A var rýmt og lokað tímabundið.[32] Eldgosið er 6 mánaða og er gígurinn orðinn 334 metra hár.
  • 14. október: Ekki hefur gosið í rúman mánuð eða frá 18. september. Rýkur þó úr gígnum. Flatarmál hrauns er tæpir 5 ferkílómetrar.
  • 18. desember: Gosinu er formlega lokið, 3 mánuðum eftir síðasta hraunflæði. Enn er þó vart við þenslu og kvikusöfnun neðanjarðar.[33]

Tengdir atburðir

breyta

Eldgos við Meradali 2022

breyta

Tæpu ári eftir að gosinu í Fagradalsfjalli lauk opnaðist sprunga við norðanverða Meradali við hraunjaðar gossins 2021.

Eldgos við Litla-Hrút 2023

breyta

Eldgos hófst við Litla-Hrút í júlí 2023, norður af Meradölum.

Myndagallerí

breyta

Tenglar

breyta
  • „Hversu stórt var gosið í Geldingadölum?“. Vísindavefurinn.

Tilvísanir

breyta
  1. Bjarni Rúnarsson (19. mars 2021). „Eldgos hafið við Fagradalsfjall“. RÚV. Sótt 19. mars 2021.
  2. Sunna Kristín Hilmarsdóttir (23. mars 2021). „Frumstæðasta kvika sem komið hefur upp í 7000 ár“. Vísir. Sótt 23. mars 2021.
  3. Freyr Gígja Gunnarsson (11. maí 2021). „„Öðruvísi gos en við erum vön að sjá". RÚV. Sótt 11. maí 2021.
  4. Ingunn Lára Kristjánsdóttir (5. júlí 2021). „Nýr fasi hafinn í gosinu“. www.frettabladid.is. Afrit af upprunalegu geymt þann 29. desember 2021. Sótt 28. desember 2021.
  5. Ævar Örn Jósepsson (20. mars 2021). „Síðasta gostímabil á Reykjanesskaga varði í nær 300 ár“. RÚV. Sótt 20. mars 2021.
  6. „Fjórða lengsta eldgos 20. og 21. aldar“. mbl.is. 16. október 2021. Sótt 22. október 2021.
  7. Róbert Jóhannsson (20. mars 2021). „Páll segir gosið ræfilslegt“. RÚV. Sótt 18. ágúst 2022.
  8. „Suðurstrandarvegi lokað í kvöld og nótt“. Vegagerðin. 18. mars 2021. Sótt 18. ágúst 2022.
  9. Freyr Gígja Gunnarsson (20. mars 2021). „Sögulegt gos á Reykjanesskaga - þetta gerðist í kvöld“. RÚV. Sótt 18. ágúst 2022.
  10. Elín Margrét Böðvarsdóttir (21. mars 2021). „Á göngu í níu klukkustundir án þess að komast að gosinu: „Strákurinn minn var orðinn virkilega hræddur og var að örmagnast". Vísir. Sótt 21. mars 2021.
  11. Bjarni Rúnarsson (21. mars 2021). „Loka svæðinu næst gossprungunni“. RÚV. Sótt 21. mars 2021.
  12. Valgerður Árnadóttir; Hólmfríður Dagný Friðjónsdóttir (22. mars 2021). „Stika gönguleið að gosinu í dag“. RÚV. Sótt 22. mars 2021.
  13. Ævar Örn Jósepsson (21. mars 2021). „Telur hraunið þekja um 0,15 ferkílómetra“. RÚV. Sótt 22. mars 2021.
  14. Markús Þ. Þórhallsson (2021). „Tíu milljónum varið til að bæta aðstöðu við gosið“. RÚV. Sótt 26. mars 2021.
  15. Brynjólfur Þór Guðmundsson (27. mars 2021). „Loka kl. 13 og fylgjast með erlendum ferðamönnum“. RÚV. Sótt 27. mars 2021.
  16. Brynjólfur Þór Bjarnason (28. mars 2021). „Hraunið búið að fylla dalsbotninn“. RÚV. Sótt 28. mars 2021.
  17. Sunna Valgerðardóttir (31. mars 2021). „Töluverð flúormengun í regnvatni við gosstöðvarnar“. RÚV. Sótt 31. mars.
  18. Hildur Margrét Jóhanssdóttir (31. mars 2021). „Gossvæðið opið 6-18 og rýmt kl 22“. RÚV. Sótt 31. mars 2021.
  19. Hildur Margrét Jóhannssdóttir (5. apríl 2021). „Ný sprunga opnaðist – Rýma gossvæðið“. RÚV. Sótt 5. apríl 2021.
  20. „Tvöfalt meiri kvika vellur upp“. mbl.is. 7. apríl 2021. Sótt 7. apríl 2021.
  21. Róbert Jóhannsson (10. apríl 2021). „Ný sprunga opnaðist í Geldingadölum í nótt“. RÚV. Sótt 10. apríl 2021.
  22. Ingvar Þór Björnsson (13. apríl). „Telja fjóra nýja gíga hafa opnast“. RÚV. Sótt 13. apríl 2021.
  23. Bjarni Rúnarsson (2021). „Hraun tekið að renna úr Geldingadölum í austur“. RÚV. Sótt 16. apríl.
  24. Magnús Geir Eyjólfsson (16. apríl 2021). „Áhuginn á eldgosinu ekkert að minnka“. RÚV. Sótt 16. apríl 2021.
  25. Bjarni Rúnarsson (19. apríl 2021). „Hætt að gjósa úr nyrsta gígnum“. RÚV. Sótt 19. apríl 2021.
  26. Óvenjuhár kvikustrókur eftir langt hlé... Mbl.is
  27. Kristín Sigurðardóttir (18. júní 2021). „Ekki reynt að stöðva hraunrennsli yfir Suðurstrandarveg“. RÚV. Sótt 18. júní 2021.
  28. Andri Yrkill Valsson; Höskuldur Kári Schram (8. júlí 2021). „Sveiflur í gosvirkni en stöðugt hraunflæði úr gígnum“. RÚV. Sótt 8. júlí 2021.
  29. Andri Magnús Eysteinsson (23. ágúst 2021). „Framboð kviku að minnka og líklegt að gosið fjari út“. RÚV. Sótt 23. júlí 2021.
  30. Kristín Sigurðardóttir (17. ágúst 2021). „Nýr gígur á Fagradalsfjalli“. RÚV. Sótt 17. ágúst 2021.
  31. Sunna Valgerðardóttir (5. september). „Eldgosið að taka sér lengsta frí frá upphafi“. RÚV. Sótt 5. september 2021.
  32. Atli Ísleifsson; Birgir Olgeirsson (15. september 2021). „Rýma svæðið eftir að hraunstraumur fór óvænt að renna hratt í Nátthaga“. Vísir. Sótt 15. september 2021.
  33. Bjarni Rúnarsson (18. desember 2021). „Gosinu lokið en áfram kvikusöfnun við Fagradalsfjall“. RÚV. Sótt 18. desember 2021.

Tengt efni

breyta

Tenglar

breyta