Tyrkjaveldi

(Endurbeint frá Ósmanaríkið)

Tyrkjaveldi, einnig nefnt Ottómanveldið eða Ósmanska ríkið, (ottómönsk tyrkneska: دولت عالیه عثمانیه, Devlet-i Âliye-yi Osmâniyye, tyrkneska: Osmanlı Devleti eða Osmanlı İmparatorluğu) var stórveldi við botn Miðjarðarhafs sem Tyrkir stjórnuðu. Tyrkjaveldið var stofnað árið 1299 en leið undir lok árið 1923. Hugtakið Ottóman kemur frá fyrsta soldán veldisins, Ósman I (arbísku 'Uthmān).[1]

Veldi Ottómana þegar það var stærst.
Umsátrið um Vín 1683

SagaBreyta

Eftir að ríki Seljúka leystist upp undir lok 13. aldar var Anatólíu, einnig þekkt sem Litla Asía, skipt upp á milli nokkurra fylkinga. Höfðinginn Ósman I leyddi eina af þessum fylkingum og varð síðar fyrsti soldán Tyrkjaveldis. Eftir að hann lést tók Orhan sonur hans við sem soldán. Á valdatíð hans hófust hinir miklu landvinningar Ósmanna. [2] Eftir sigurför Múrads I um Balkanskagann á árunum 1362-1389 náði ríkið yfir hluta tveggja heimsálfa og gat gert kröfu til þess að kalla sig kalífadæmi. Undir stjórn Mehmeds 2.[3][4][5] steyptu Ósmanar austrómverska keisaradæminu með því að ná Konstantínópel á sitt vald árið 1453.

Tyrkjaveldi var miðpunktur samskipta Vestur- og Austurlanda í rúmlega 600 ár. Tyrkjaveldi var stöðugt  efnahags- og samfélagslega alla 17. og 18. öld. Á blómaskeiði sínu, undir lok 17. aldar, náði ríkið yfir hluta þriggja heimsálfa og innihélt Balkanskagann og suðausturhluta Evrópu, ásamt stærstum hluta Mið-Austurlanda og Norður-Afríku, og náði frá Gíbraltarsundi í vestri til Kaspíahafs í austri og frá Austurríki í norðri til Sómalíu í suðri. Höfuðborg ríkisins var hin forna borg Konstantínópel við Bospórussund, eftir að soldáninn Memed sigursæli náði henni á sitt vald árið 1453.

Á miðri 18. öld dró þó nokkuð úr afli Tyrkjaveldis þegar Habsborgaraveldið og Rússaveldi hófu að sækja að Tyrkjum í bardögum um landsvæði. Á þessu tímabil töpuðu Tyrkir mörgum orrustum, sem leiddi til mikils mannfalls, kostnaðar og landamissis. Þetta varð til þess að stjórn Tyrkja hóf miklar umbætur, nútímavæðingu og endurbyggingu ríkisins.

StjórnskipulagBreyta

Tyrkjaveldi var stjórnað af súnní-múslímum sem oftast töluðu Tyrknesku Heimsveldinu var stjórnað frá Istanbúl þar sem merkir soldánar reistu stórfengleg minnismerki og settu mark sitt á söguna. Fjölmargar þjóðir bjuggu innan heimsveldisins og tilheyrði fólkið ýmsum trúflokkum og talaði ótal tungumál.

Tyrkjaveldið beitti tiltölulega litlu ríkisvaldi og var ekki talin þörf á að skipta sér af daglegum athöfnum fólks. Heimsveldið var það stórt og víðfeðmt að ólíklegt er að þeir hefðu haft tök á að skikka alla til þess að tala tyrknesku og iðka sína trú. Heimsveldið var því í raun eins konar frumeindarstjórn, þ.e. hver hreppur og sýsla hafði nokkuð mikið svigrúm til þess að stjórna sér sjálf svo lengi sem ákveðin skattur væri greiddur til Istanbúl og að lögmæti stjórnvalda þar væri viðurkennt. Ef að peningaflæðið hélt sínu striki sáu stjórnvöld litla ástæðu til þess að efast um völd sín.

Gyðingar og kristnir fengu sjálfræði og trúfrelsi undir stjórn Tyrkja en höfðu þó minni réttindi en múslímskir þegnar ríkisins. Lagalega séð voru þeir ekki jafnréttháir auk þess sem þeir þurftu að borga hærri skatta og ýmiss konar skattálögur sem múslímar voru undanþegnir.

Millet-kerfiðBreyta

Millet-kerfið var eitt af hinum grundvallarkerfum í heimsveldinu. Millet þýðir í raun samfélag eða þjóð. Tyrkir skiptu fólki upp eftir trú og var hver trúdeild millet, yfir hverju millet var svo trúarleiðtogi sem var fulltrúi þess samfélags gagnvart stjórnvöldum. Hvert millet bar ábyrgð á sínu fólki og þýddi það að einstaklingur sem fæddist í ákveðnu millet fylgdi þeim lögum og reglum sem giltu þar, honum var fundinn maki innan milletsins og einning séð fyrir vinnu. Ef að deilumál komu upp innan milletsins var það leyst innan þess án afskipta Tyrkja. Tyrkjir beittu sér aðeins í þeim málum sem komu upp á milli mismunandi milleta. [6]

TilvísanirBreyta

 
Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist
  1. „Ottoman Empire | Facts, History, & Map“. Encyclopedia Britannica (enska). Sótt 7. apríl 2021.
  2. „Hver er saga Tyrkjaveldis?“. Vísindavefurinn . Sótt 7. apríl 2021.
  3. The A to Z of the Ottoman Empire, by Selcuk Aksin Somel, 2010, p.179
  4. The Ottoman Empire, 1700–1922, Donald Quataert, 2005, p.4
  5. The Grove Encyclopedia of Islamic Art and Architecture: Delhi to Mosque, Jonathan M. Bloom, Sheila Blair, 2009. p.82
  6. Magnús Þorkell Bernharðsson (2018). Mið-Austurlönd: Fortíð, nútíð og framtíð.
   Þessi sögugrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.