Karl Marx

Karl Heinrich Marx (5. maí 181814. mars 1883) var mjög áhrifamikill þýskur hagfræðingur, heimspekingur og stjórnmálaspekingur sem er frægastur fyrir greiningu sína á mannkynssögunni í anda þráttarefnishyggju Friedrichs Hegel sem röð átaka milli ólíkra stétta. Hann greindi samfélag kapítalismans (samfélagið eins og það er eftir iðnbyltinguna) og taldi meðal annars að reglulegar og sívaxandi efnahagskreppur væru innbyggðar í slíkt hagkerfi og myndu á endanum leiða til hruns þar sem stéttlaust samfélag tæki við. Hugmyndir hans veittu öðrum hagfræðingum innblástur, jafnvel breyttust heilu samfélögin.[1] Frá honum koma grundvallarhugtök í marxískum fræðum sem eru kölluð „marxísk hugtök“. Um 1990 fóru hugmyndarmenn að einbeita sér að kapítalismanum frá marxískum hugmyndum. En jafnvel enn í dag eru samfélög sem eru að reyna að finna milliveginn. Satt að segja hafði Marx gríðarleg áhrif á hvernig samfélagið í dag starfar. [1]

Karl Marx.

Marx barðist fyrir lýðræðislegum réttinum og var andsnúinn pólítískri stjórn, sérstaklega á námsárum hans, þar sem hann lærði lögfræði og heimspeki. Hann var ritstjóri fyrir frjálslynt tímarit og voru skoðarnir hans það sterkar sem leiddi til þes að hann komst í vandræði við embætti ritskoðarara í Prússlandi og var að lokum rekinn úr því landi. Hann leitaði síðar skjól í París (1843 til 1845), síðar til Brussel (1845-1847), síðan til Köln (1848 til 1849) og að lokum settist hann að í London árið 1849. [2]

Árin 1842 til 1849 höfðu mótandi áhrif á Marx og tók hann virkan þátt í stjórnmálum. Á þessu merka tímabili hitti hann Friedrich Engels.[2] Síðar skrifuðu þeirKommúnistaávarpið og var leiðandi við stofnun Fyrstu alþjóðasamtaka verkalýðsins í London 1864.

Marx er iðulega tengdur við sósíalisma og kommúnisma en einnig hann lærði viðfangsefni sem hann kallaði kapítalisma. Hann ásamt Friedrich Engels gáfu út ritið Auðmagnið árið 1867. [1] Marx var andsnúinn einkarétt kapítalistanna á framleiðslutækjum og framleiðsluþáttum. Að hans mati gátu sósíalistar ekki skýrt „lögmál kapítalísmans“ nógu vel. Þá sótti hann innblástur til Ricardo, sem var stór landeigandi og kapítalisti. Ricardo dróg ályktanir frá almennum forsendum, Marx tók þessa aðferð Ricardo og tengdi við málfræði Hegels. Eftir næstum tveggja áratuga nám í klassískri hagfræði gaf Marx úr fyrsta rit sitt af aðalverki hans, Auðmagnið sem kom út 1867. Þar sem hann gagnrýnir kapítaliskt kerfi og notar vinnugildiskenninguna til að andmæla klassísku hagfræðingana. Vörur í kapítalísku kerfi eru seldar á því verði sem endurspeglar verðmæti þeirra og öll verðmæti eru mæld í vinnustundum, þá geta kapítalistar ekki notið hagnaðar nema þeir borgi launþegum minna en raunvirði þeirra. Vélar munu koma í stað vinnuafls þar sem kostnaðurinn er of hár. Hagnaður myndi að lokum lækka, fyrirtæki keppast um vélar til þess að sleppa við launakostnað, fyrirtæki fara í gjaldþrot og stóru fyrirtækin kaupa að lokum litlu fyrirtækin sem voru gjaldþrota og að lokum myndi kapítalískt kerfi eyða sjálfu sér út. [3]

Útfærslur á sósíalisma sem byggjast á verkum Marx eru oft kallaðar einu nafni marxismi. Marxismi hafði mjög mikil áhrif á stjórnmál og vísindi á 19. og 20. öld, ekki síst eftir Októberbyltingu bolsévika í Rússlandi 1917.

KommúnistaávarpiðBreyta

Kommúnistaávarpið er talið eitt áhrifamesta rit allra tíma og var það skrifað af Karl Marx sem fékk þó aðstoð frá félaga sínum Friedrich Engels og var það þeirra helsta framlag hagfræðinnar. Það var gefið út í London þann 21. febrúar 1848 af hópi byltingarsinnaðra sósíalista frá Þýskalandi sem kölluðu sig Kommúnistabandalagið. [4]

Ávarpið leggur línurnar fyrir byltingu öreiganna gegn oki kapítalismans til að koma á stéttlausu samfélagi og lýsir því yfir að saga alls núverandi samfélags sé saga stéttabaráttu og að óumflýjanlegur sigur verkalýðsins, eða verkalýðsstéttarinnar myndi binda enda á stéttasamfélagið að eilífu. [5]

Verkið sem var þó upphaflega gefið út á þýsku en hafði þó ekki mikil áhrif á samfélagið strax. Hugmyndir ritsins endurómuðu hins vegar af auknum krafti á 20. öldinni og árið 1950 bjó næstum helmingur jarðarbúa undir marxískum ríkisstjórnum. [4]

Forsaga ávarpsinsBreyta

Árið 1842 hóf Karl Marx störf sín sem blaðamaður og varð ritstjóri frjálslynds lýðræðisblaðs í Köln í Þýskalandi. Blaðið stækkaði talsvert undir hans stjórn[4] og þar kynntist Marx vel samtímaumræðu um stjórnmál og efnahagsmál sem mun hafa leitt til þess að með honum fóru að myndast skoðanir á hugmyndum í anda þeirra sögulegu efnishyggju sem hann er hvað frægastur fyrir.[5] Árið 1843 lögðu prússnesk yfirvöld blaðið niður fyrir það að vera of hreinskilið. Þá flutti Marx til Parísar en París var á þessum tíma miðstöð sósíalískrar hugsunar. Í París tók Marx við ritstjórn á nýju pólitísku blaði og tók einnig upp öfgafyllra form sósíalisma sem kallaðist kommúnismi. Kommúnismi kallaði á byltingu verkalýðsstéttarinnar sem myndi rífa niður kapítalíska heiminn. Í París kynntist Marx félaga sínum Friedrich Engels, prússa bróður sínum sem var á sömu skoðun og hann og átti eftir að verða ævilangur samstarfsmaður hans.[4]

Árið 1844[5] var Marx síðan vísað úr Frakklandi og settist þá að í Brussel, hann afsalaði sér prússnesku ríkisfangi og Engels gerði slíkt hið sama. Á næstu tveimur árum þróuðu Marx og Engels hugmyndir sínar um kommúnisma og urðu vitsmunalegir leiðtogar verkalýðshreifingarinnar.[4] Einnig einbeitti Marx sér að víðtækum sagnfræðirannsóknum sem tengdust mjög áframhaldandi mótum hugmyndar hans um sögulega efnishyggju.

Um svipað leyti var þeim Engels boðið að ganga í leynifélagið “League of the Just”. Í þessu leynifélagi voru byltingarsinnaðir Þjóðverjar sem höfðu aðsetur í London[5] og urðu þeir Engels leiðtogar hópsins, þeir nefndu hópinn á ný og hét þá orðið Kommúnistabandalagið. Þeir bjuggu til stefnuskrá fyrir bandalagið árið 1948, þar sem kenningar bandalagsins voru samanteknar og var þessi stefnuskrá Kommúnistaávarpið eða “The communist Manifesto” og notuðust þeir við fyrirmynd sem Engels hafði skrifað fyrir bandalagið árið áður. Margar af hugmyndum í Kommúnistaávarpinu voru ekki nýjar, en Marx hafði sett saman samsetningu ólíkra hugmynda með efnishyggju sinni á sögunni.[4]

Skömmu eftir útgáfu kommúnistaávarpsins flutti Marx aftur til Parísar og svo síðar meir aftur til Köln í Þýskalandi. Árið 1848 endaði hins vegar ekki með byltingu slíkt og þeir Engels höfðu boðað í ávarpinu[5] en ávarpið hefst einmitt á þessum dramatísku orðum “Vofa ásækir Evrópu - Vofa kommúnismans” og endar á því að lýsa því yfir, að verkamenn hafa engu að tapa nema hlekkjum sínum.[4] Ári eftir útgáfu ritsins, var ritið bannað af stjórnvöldum og Marx fluttist til London, þar sem hann átti eftir að búa til æviloka. Hann var bjartsýnn á það að kommúnísk bylting væri á næsta leiti og einbeitti sér að stjórnmálaþáttöku næstu ár.

AuðmagniðBreyta

Marx fór þó að hallast að því að það yrði ekki bylting þar sem það þyrftu að skapast ákveðnar félagslegar og efnahagslegar aðstæður í samfélaginu og voru þessar aðstæður félagsleg og efnahagsleg kreppa og að hans áliti, forsenda byltingar. Hann fór í ítarlega rannsóknarvinnu til þess að skoða betur hvernig slíkar aðstæður gætu myndast en þessar rannsóknir birtust svo í riti hans “Das Kapital” eða Auðmagninu, sem var einnig eitt af hans þekktustu ritum. Hann vann Auðmagnið síðan meira eða minna til hans dauðadags árið 1883.[5]

Þegar Marx lést árið 1883 var kommúnisminn orðinn að hreyfingu sem átti eftir að endurróma í Evrópu síðar meir. Þrjátíu og fjórum árum síðar, árið 1917  leiddi Vladimir Lenin, marxisti, fyrstu farsælu kommúnistabyltinguna í Rússlandi sem var þó ávkeðinn lenin-marxismi.[4]

Vinnugildiskenning MarxBreyta

Karl Marx byggði hugmyndir sínar á vinnugildi að stórum hluta til á vinnugildiskenningu David Ricardo. Í Auðmagninu er sú kenning hryggjarstykkið í greiningu Marx á kapítalisma og því sem við köllum arðrán verkalýðsins.

Ein af lífseigustu hugmyndum hagfræðinnar er að allir hlutir hafi eitthvað algilt mælanlegt gildi. Marx íhugaði notagildi eins og aðrir hagfræðingar höfðu gert, en hafnaði því sem grundvelli efnahagslegs virðis og þar með verðs, og tók í staðinn upp þráðinn frá Ricardo um að vinnan sé alls staðar og að vinnugildið búi í öllum gæðum. Marx nálgaðist vinnugildið á þann hátt að í öllum hlutum búi ákveðin vinna og þar af leiðandi sé til einhver ákveðin heildarvinna. Út frá því ímyndaði Marx sér að til væri einhverskonar meðalvinna sem myndar verðgildið. Hins vegar, rétt eins og hjá Ricardo, þurfti Marx að takast á við ýmis vandamál sem upp koma við slíka vinnugildiskenningu.

Vandamál faglærðs vinnuaflsBreyta

Stærsta vandamálið sem Marx mætti í kenningu sinni er mannauðurinn. Kenning hans snýst um að flytja hreinan vinnutíma í vöruna sjálfa en þá er erfitt að skýra ólíkt verð ófaglærðs og faglærðs vinnuafls. Til þess að gera grein fyrir þessu horfði Marx á meðalvinnuna og tengdi hana við framleiðni. Þannig hefur vinna framleiðnari vinnuafls meira gildi í hlutfalli við meðalvinnuna. Hér víkur Marx frá hugmyndum Adam Smith um laun sem mælikvarða á vinnu.

Áhrif fastafjármuna á hlutfallslegt verðBreyta

Annað vandamál sem Marx stóð frammi fyrir var hvernig ætti að gera grein fyrir áhrifum fastafjármuna á hlutfallslegt verð vöru. Marx notaðist hér við niðurstöður Ricardo um að í þeim byggi uppsöfnuð vinna. Það þyrfti alltaf vinnu til þess að fá eitthvað fram og þannig endurspegli hlutfallslegt verð hlutfallslega vinnu.

Arðrán verkalýðsinsBreyta

Enn eitt vandamálið sem felst í skilgreiningu vinnugildis er hvernig hlutfall vinnu og fjármagns hefur áhrif á hagnað ýmis atvinnugreina og fyrirtækja. Samkvæmt Marx þá eru gæði í kapitalísku samfélagi framleidd til þess að skapa hagnað. Arðrán verkalýðsins felst í því að verkalýðurinn selur vinnuaflið eftir samningum kapítalista. Vinnulaun eru ákvörðuð af „járnlögum launanna“ sem klassískir hagfræðingar aðhylltust, en lögmálið gengur út á að verkalýðurinn fái aldrei greitt meira fyrir vinnu sína en sem nemur kostnaði við „endurframleiðslu“ hans, þ.e. það lágmark sem þarf til að verkalýðurinn geti lifað af. Þar sem kapítalistarnir, eigendur framleiðslutækjanna (fjármagnsins), geta ákvarðað kjör verkalýðsins sem er algerlega upp á þá kominn, láta þeir verkamennina vinna lengur en það tekur þá að framleiða verðmæti sen duga til að greiða laun og annan kostnað. Þessum mismun heldur kapítalistinn eftir í formi arðráns.

TenglarBreyta

 
Wikivitnun er með safn tilvitnana á síðunni
   Þetta æviágrip sem tengist sögu og heimspeki er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.
  1. 1,0 1,1 1,2 Landreth, Harry (2002). History of economic thought. David C. Colander (4th ed. útgáfa). Boston: Houghton Mifflin. ISBN 0-618-13394-1. OCLC 50175877.
  2. 2,0 2,1 Samuels, Warren J. (2003). A companion to the history of economic thought. Jeff Biddle, John Bryan Davis. Malden, MA: Blackwell. ISBN 1-4051-2896-8. OCLC 55771354.
  3. Sandelin, Bo (2014). A short history of economic thought. Hans-Michael Trautwein, Richard Wundrak (Third edition. útgáfa). New York. ISBN 978-1-138-78019-4. OCLC 871219752.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 Editors, History com. „Karl Marx publishes Communist Manifesto“. HISTORY (enska). Sótt 17. september 2022.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 „Hver var Karl Marx og hverjir höfðu mest áhrif á hugmyndir hans um samfélagið?“. Vísindavefurinn . Sótt 17. september 2022.