Loftslagsbreytingar

(Endurbeint frá Hnattræn hlýnun)

Loftslagsbreytingar eða hnattræn hlýnun eru mæld og áætluð aukning á meðalhita yfirborðs lands og sjávar frá iðnbyltingunni, og áhrif þess á loftslagskerfi jarðar. Yfirstandandi hækkun hita á heimsvísu er hraðari en fyrri breytingar og stafar aðallega af brennslu manna á jarðefnaeldsneyti.[1][2] Notkun jarðefnaeldsneytis, skógeyðing og ýmsar aðrar athafnir í landbúnaði og iðnaði, auka magn gróðurhúsalofttegunda, eins og koltvísýrings og metans. Þessi efni valda gróðurhúsaáhrifum með því að halda eftir hita sem jörðin geislar út frá sér eftir að sólin hefur hitað hana. Þetta veldur orkuójafnvægi í neðri lofthjúp jarðar sem leiðir til þess að hitastig hækkar.

Yfirborðshiti á jörðinni frá 1850 til 2020
Breyting á yfirborðshita frá 2011 til 2020 borin saman við meðalhiti á árunum 1951 til 1980

Loftslagsbreytingar af völdum hnattrænnar hlýnunar lýsa sér í því að eyðimerkurmyndun eykst, og hitabylgjur og skógareldar verða algengari.[3] Hlýnun pólsvæða leiðir til þess að heimskautaís og hafís hopar, og sífreri bráðnar. Hærra hitastig veldur líka öflugri stormum, þurrkum og öfgaveðri. Búsvæðabreytingar af völdum loftslagsbreytinga, eins og bleiking kóralrifja og hop heimskautaíssins, hafa leitt til þess að margar tegundir lífvera flytja sig um set eða eiga á hættu að deyja út.[4] Loftslagsbreytingar skapa líka hættu fyrir fólk, með því að valda skorti á matvælum og vatni, auknum flóðum, meiri hitabylgjum og sjúkdómum, sem allt hefur víðtæk efnahagsleg áhrif. Átök og fólksflutningar geta verið afleiðing þessara breytinga.[5] Alþjóðaheilbrigðisstofnunin hefur kallað loftslagsbreytingar mestu ógn sem steðjar að heilsu fólks á 21. öld.[6]

OrsökBreyta

GróðurhúsaáhrifBreyta

 
Aukning koltvíoxíðs í lofthjúpnum

Joseph Fourier uppgötvaði gróðurhúsaáhrif árið 1824 og þau voru fyrst rannsökuð af Svante Arrhenius árið 1896.

Ýmsar lofttegundir í lofthjúpi jarðar, s.n. gróðurhúsalofttegundir, valda gróðurhúsaáhrifum, en án þeirra myndi meðalhiti jarðar vera um 30 °C lægri en hann er, sem þýddi að jörðin væri óbyggileg.[7] . Helstu gróðurhúsalofttegundir í lofthjúpi jarðar eru: 0-4 % vatnsgufa, 9-26% koltvíoxíð (CO2), 4-9% metan (CH4) og 3-7% ósón (O3).[8]

Geislun frá sóluBreyta

Kenningar hafa verið settar fram um að geislun sólar kunni að hafa valdið hækkun á meðalhita jarðar.[9] Engin samsvörun er hins vegar milli breytinga í sólargeislun og hnattrænnar hlýnunar á síðustu áratugum og því er sú hugmynd að inngeislun sólar sé ábyrg fyrir yfirstandandi hækkun í meðalhita jarðar almennt ekki lengur talin trúverðug.[10][11]

TilvísanirBreyta

  1. Allen og fleiri (2018). „Chapter 1: Framing and Context“ (PDF). IPCC SR15 2018.: 54.
  2. Lynas, Mark; Houlton, Benjamin Z.; Perry, Simon (19 October 2021). „Greater than 99% consensus on human caused climate change in the peer-reviewed scientific literature“. Environmental Research Letters. 16 (11): 114005. Bibcode:2021ERL....16k4005L. doi:10.1088/1748-9326/ac2966. S2CID 239032360.
  3. Shukla; og fleiri, ritstjórar (2019). „IPCC Special Report on Climate Change, Desertification, Land Degradation, Sustainable Land Management, Food Security, and Greenhouse gas fluxes in Terrestrial Ecosystems“ (PDF). IPCC.
  4. EPA (19 January 2017). „Climate Impacts on Ecosystems“. Afrit from the original on 27. janúar 2018. Sótt 5. febrúar 2019.
  5. Cattaneo og fleiri (2019). „Human Migration in the Era of Climate Change“. Review of Environmental Economics and Policy. 13 (2): 189–206. doi:10.1093/reep/rez008. hdl:10.1093/reep/rez008. ISSN 1750-6816. S2CID 198660593.
  6. Pachauri, R. K.; Meyer, L. A., ritstjóri (2014). Climate Change 2014: Synthesis Report. Contribution of Working Groups I, II and III to the Fifth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Geneva, Switzerland (Report). IPCC.
  7. www.greenhouse.gov.au/impacts/overview/pubs/overview4.pdf Geymt 2008-07-19 í Wayback Machine (PDF), Australian Greenhouse Office, sótt 16. maí 2007
  8. www.grida.no/climate/ipcc_tar/wg1/006.htm Geymt 2004-01-03 í Wayback Machine, skoðað 16. maí 2007
  9. www.dsri.dk/~hsv/SSR_Paper.pdf Geymt 2008-05-27 í Wayback Machine (PDF), skoðað 16. maí 2007
  10. „„Er hnatthlýnunin gabb?". Veðurstofa Íslands. 28. júní 2007. Sótt 6. júní 2021.
  11. Hvernig vitum við að hlýnun jarðar er af manna völdum?“ á Vísindavefnum

TenglarBreyta