Munur á milli breytinga „Mósambík“

55 bætum bætt við ,  fyrir 4 mánuðum
m
ekkert breytingarágrip
m
| fáni = Flag of Mozambique.svg
| skjaldarmerki = Emblem_of_Mozambique.svg
| kjörorð = Patria amada (áður: Viva, viva a FRELIMO'')
| staðsetningarkort = Mozambique_(orthographic_projection).svg
| tungumál = [[portúgalska]]
| höfuðborg = [[Mapútó]]
| stjórnarfar = [[Forsetaræði]]
| titill_leiðtoga1 = [[Forseti Mósambík|Forseti]]
| titill_leiðtoga2 = [[Forsætisráðherra Mósambík|Forsætisráðherra]]
| nafn_leiðtoga1 = [[Filipe Nyusi]]
| nafn_leiðtoga2 = [[Carlos Agostinho do Rosário]]
| flatarmál = 801.590
| hlutfall_vatns = 2,2%
| mannfjöldaár = 20142018
| mannfjöldasæti = 5450
| fólksfjöldi = 2429.692496.144004
| íbúar_á_ferkílómetra = 3129
| staða = [[Sjálfstæði]]
| atburður1 = frá [[Portúgal]]
| atburður2 = Núverandi stjórnarskrá
| dagsetning2 = 30. nóvember 1990
| VLF_ár = 20112019
| VLF = 23.88641,473
| VLF_sæti = 115116
| VLF_á_mann = 1.085331
| VLF_á_mann_sæti = 171179
| VÞL = {{hækkun}} 0.446
| VÞL_ár = 2018
| VÞL_sæti = 180
| gjaldmiðill = [[metical]]
| tímabelti = [[UTC]] +2
| þjóðsöngur = [[Patria Amada]]
| tld = mz
| símakóði = 256258
}}
'''Mósambík''' ([[portúgalska]]: ''Mozambique'', [[chichewa]]: ''Mozambiki'', [[svahílí]]: ''Msumbiji'', [[tsonga]]: ''Muzambhiki'') er land í [[Sunnanverð Afríka|sunnanverðri Afríku]] með landamæri að [[Suður-Afríka|Suður-Afríku]], [[Svasíland]]i, [[Tansanía|Tansaníu]], [[Malaví]], [[Sambía|Sambíu]] og [[Simbabve]]. Landið fékk [[sjálfstæði]] [[1975]], eftir vopnaða baráttu, og var í bandalagi við [[Sovétríkin]] á tímum [[Kalda stríðið|Kalda stríðsins]]. Árið [[1982]] hófst [[borgarastyrjöld]] sem stóð til [[1992]]. Mósambík er frá [[1995]] hluti af [[Breska samveldið|breska samveldinu]] þótt það hafi ekki verið [[Bretland|bresk]] [[nýlenda]], heldur [[Portúgal|portúgölsk]].
 
Árið 1990 var samþykkt ný [[stjórnarskrá]] í landinu, en samkvæmt henni er landið nú [[lýðræði]]sríki. Árið 1994 voru fyrstu frjálsu kosningarnar haldnar í landinu og var Joaquim Chissano kjörinn forseti með 53% atkvæða.
Mósamvík fékksjálfstæði 1975, eftir vopnaða baráttu, og var í bandalagi við Sovétríkin á tímum Kalda stríðsins. Árið 1982 hófst borgarastyrjöld sem stóð til 1992. Mósambík er frá 1995 hluti af breska samveldinu þótt það hafi ekki verið bresk nýlenda, heldur portúgölsk. Árið 1990 var samþykkt ný stjórnarskrá í landinu, en samkvæmt henni er landið nú lýðræðisríki. Árið 1994 voru fyrstu frjálsu kosningarnar haldnar í landinu og var Joaquim Chissano kjörinn forseti með 53% atkvæða.
 
[[Íslensk sendiráð|Ísland hefur rekið sendiráð]] í Mósambík frá árinu [[2001]].
 
== Landfræði ==
Mósambík er á austurstönd sunnanverðrar Afríku frá 10°30´ suður á 27° suður með 2500 km strandlengju sem liggur að Indlandshafinu og Mósambík-sundinu milli meginlandsins og Madagaskar. Að norðan liggur Tanzanía , að sunnan Swaziland og Suður-Afríka og í vestri eru 3 ríki, Malawi, Zimbabwe og Zambía sem eiga landamæri að Mósambík. Landamærin í Afríku urðu flest til á skrifborðum nýlenduveldanna í Evrópu fyrir einum 100 árum. Það er varla til land í Afríku sem hefur aðeins einn þjóðflokk innan sinna landamæra og mörg tungumál eru töluð í nærri öllum Afríku-ríkjum (nema Swasilandi). Á svipaðan hátt voru nærri allir þjóðflokkar álfunnar klofnir af landamærum. Mósambík er engin undantekning frá þessari landamæraóreglu.
Mósambík er 802.599 km² og skiptist í 3 svæði landfræðilega: lágslétturnar sem eru u.þ.b. 44% af landinu, hærra sléttlendi í 200-500 metra hæð u.þ.b. 17% af landinu og restin af Mósambík er fjallendi uppí 2000 metra u.þ.b. 39% af landinu. Í norður- og miðhéruðum Mósambík er hitabeltisloftslag en í suðurhéruðunum er loftslagið heittemprað. Þrátt fyrir breytileika í veðurfari eru tvær árstíðir einkennandi fyrir allt landið. Regntíminn, en þá er heitt, byrjar í október og honum lýkur í mars. Þurrkatíminn er kaldari og nær hann frá apríl til september. Árlegur meðalhiti landsins er á bilinu 22–26 °C en breytileiki er nokkur milli árstíða og landshluta. Heitast er í norðurhluta landsins á regntímanum en þá nær hitinn að jafnaði allt að 45 °C að degi til.
 
Frjósömustu landsvæðin liggja með fram stærstu fljótunum en Zambesi-fljótið er stærst og sögufrægast þessara fljóta. Það á upptök sín í Sambíu en rennur fyrst í vestur til Angóla og svo aftur til Sambíu áður en það nær Mósambík þar sem það fellur í Indlandshaf. Í Zambesi-fljótinu eru tvö af stærstu, manngerðu uppstöðulónum heims. Það eru Karibalónið, sem liggur við landamæri Sambíu og Simbabves, og Cahora Bassa-lónið í Tete-héraðinu í Mósambík. Lónin þjóna bæði stórum vatnsaflsvirkjunum.
 
== Stjórnmál ==
Þjóðfélag Mósambík er einstök blanda af afrískum, arabískum, indverskum og portúgölskum áhrifum, - maturinn er kryddaðri, tónlistin jazzaðri og takturinn almennt afslappaðri en hjá enskumælandi nágrönnum landsins s.s Malaví og Swasilands. Mósambík skiptist upp í 11 héruð og hvert hérað hefur eigin höfuðstað en skiptist í enn frekar í sveitarfélög. Mikill munur er á menningu nyrst og syðst í Mozambique.
Mósambík er lýðveldi með 250 manna löggjafarþing sem kosið er í almennum kosningum fimmta hvert ár. Forsetinn er þjóðhöfðingi landsins og jafnframt yfirmaður ríkisstjórnarinnar
 
== Efnahagslíf ==
Helstu atvinnuvegir í Mosabique eru fiskveiðar, rafvirkjun. En flestir Í Mosambique stunda sjálfsþurftabúskap.
 
== Íbúar ==
Makua-Lomwe-fólkið er fjölmennasti þjóðernishópur landsins (37%) og hann skiptist í tvo skylda hópa sem búa í norðurhluta Mósambík.
 
Tonga-fólkið, sem m.a. skiptist í Ronga og Shangan, er næstfjölmennast (23%) en það býr í suðurhluta Mósambík og í nágrenni höfuðborgarinnar Mapútó. Tonga-fólkið hefur orðið fyrir mestum evrópskum áhrifum. Það er á meðal þeirra sem trúboðar hafa haft hvað mest áhrif. .
 
Í miðhluta Mósambíks býr fólk sem tilheyrir þjóðernishópnum Lavere Zambezi (11%). Svo er líka Shona-fólkið. Það er það fólk sem mest ber á í miðhluta Mósambíks (9%), en það er skylt Shona-fólkinu í Simbabve sem er fjölmennasti þjóðernishópur þess lands. Eins og ég sagði áðan þá er mikill munur á nyrstu og syðstu héruðunum. Í nyrðstu eru arabísk áhrif áberandi og syðst portúgölsk. Til sveita er mikið dansað og sungið. Kallast hún hefbundna tónlist og dans, sem er ríkjandi í suðurhluta Mósambík, marrabenta og einkennist af miklum mjaðmasveiflum.
 
Íbúar Mozamique eru 21,8 milljónir og fólksfjölgun þar er 1,8%. Lífslíkurnar í Mozambique er helmingi lægri en hér á Íslandi, það er miðað við að íbúar í Mozambique nái aðeins 42 ára aldri en á Íslandi er miðað við að maður nái 80 ára aldri. Lífslíkur Mozambique eru líka lægri en í öðrum Afríkuríkjum í grendinni t.d. lífslíkur í Uganda eru 49 árs aldur og í Namibíu 51 árs aldur. Ungbarnadauði í Mozambique er frekar mikill og deyja um 96 börn af hverjum 1000 áður en þau verða eins árs og 164 börn af hverjum 1000 ná ekki 5 ára aldri. Flest börn deyja úr svelti, niðurgangi og vatnsskorti. Mozambique er í 19. sæti á lista Sameinuðu þjóðanna með flestu dauðföllin undir 1 árs.
 
=== Tungumál ===
Helstu atvinnuvegir í Mosabique eru fiskveiðar, rafvirkjun. En flestir Í Mosambique stunda sjálfsþurftabúskap.
 
Í Mozambique eru töluð um 20 tungumál. Flestir tala mál sem tilheyra málaflokknum sínum. Opinbera tungumálið í Mósambík er Portúglaska. Þegar Mósambík varð sjálfstætt ríki undan ný-lendustjórn Portúgala var portúgalskan valin sem hið opinbera tungumál þótt að aðeins 15% tali hana daglega. Afrísk mál, málískur og ættbálkarungumál eru algeng eins og Swahili, Makhuwa, Bantu og Sena.
Allir skóla eru kenndir á portúgölsku og því þarf maður að kunna portúgölsku til að geta gengið í þá.
Allir skóla eru kenndir á portúgölsku og því þarf maður að kunna portúgölsku til að geta gengið í þá. Árið 2000 var fjöldi nemenda í 1. til 5. Bekk u.þ.b. 2 milljónir eða meiri en nokkru sinni í sögu landsins. Stúlkur eru aðeins 45% af heildarfjölda nemenda í 1. bekk en hlutfall þeirra fer lækkandi þegar ofar dregur í skólakerfinu. Aðeins 33% þeirra nemenda, sem stunda nám sem samsvarar efstu bekkjum grunnskólans á Íslandi, eru stúlkur. Rúmlega 60% þjóðarinnar eru ólæs og óskrifandi, þar af eru 77% meðal kvenna og 42% meðal karla. Þá hefur æska sveitanna mun verri aðgang að skólum en borgarbörn og á það sérstaklega við framhaldsskóla. Aðeins 0,6% stúlkna og 1,4% drengja til sveita fá menntun á skólastigum sem samsvara efri bekkjum grunnskóla (8.–10. bekk) á Íslandi miðað við 8,2% stúlkna og 16,4% drengja í borgum. Læsi fullorðinna er nú 43,2% og læsi ungs fólks (15-24 ára) 29,5%.
Kistni er ráðandi trúarbrögð þótt nokkuð stór svæði séu byggð múhameðstrúarmönnum og eitthvað sé um og sálnatrú eða andahyggja í afskekktum héruðum.
Mósamvík fékksjálfstæði 1975, eftir vopnaða baráttu, og var í bandalagi við Sovétríkin á tímum Kalda stríðsins. Árið 1982 hófst borgarastyrjöld sem stóð til 1992. Mósambík er frá 1995 hluti af breska samveldinu þótt það hafi ekki verið bresk nýlenda, heldur portúgölsk. Árið 1990 var samþykkt ný stjórnarskrá í landinu, en samkvæmt henni er landið nú lýðræðisríki. Árið 1994 voru fyrstu frjálsu kosningarnar haldnar í landinu og var Joaquim Chissano kjörinn forseti með 53% atkvæða.
 
=== Trúarbrögð ===
Mósambík er lýðveldi með 250 manna löggjafarþing sem kosið er í almennum kosningum fimmta hvert ár. Forsetinn er þjóðhöfðingi landsins og jafnframt yfirmaður ríkisstjórnarinnar
KistniKristni er ráðandi trúarbrögð þótt nokkuð stór svæði séu byggð múhameðstrúarmönnum og eitthvað sé um og sálnatrú eða andahyggja í afskekktum héruðum.
 
=== Menntun ===
Allir skóla eru kenndir á portúgölsku og því þarf maður að kunna portúgölsku til að geta gengið í þá. Árið 2000 var fjöldi nemenda í 1. til 5. Bekk u.þ.b. 2 milljónir eða meiri en nokkru sinni í sögu landsins. Stúlkur eru aðeins 45% af heildarfjölda nemenda í 1. bekk en hlutfall þeirra fer lækkandi þegar ofar dregur í skólakerfinu. Aðeins 33% þeirra nemenda, sem stunda nám sem samsvarar efstu bekkjum grunnskólans á Íslandi, eru stúlkur. Rúmlega 60% þjóðarinnar eru ólæs og óskrifandi, þar af eru 77% meðal kvenna og 42% meðal karla. Þá hefur æska sveitanna mun verri aðgang að skólum en borgarbörn og á það sérstaklega við framhaldsskóla. Aðeins 0,6% stúlkna og 1,4% drengja til sveita fá menntun á skólastigum sem samsvara efri bekkjum grunnskóla (8.–10. bekk) á Íslandi miðað við 8,2% stúlkna og 16,4% drengja í borgum. Læsi fullorðinna er nú 43,2% og læsi ungs fólks (15-24 ára) 29,5%.
 
== Menning ==
Þjóðfélag Mósambík er einstök blanda af afrískum, arabískum, indverskum og portúgölskum áhrifum, - maturinn er kryddaðri, tónlistin jazzaðri og takturinn almennt afslappaðri en hjá enskumælandi nágrönnum landsins s.s Malaví og Swasilands. Mósambík skiptist upp í 11 héruð og hvert hérað hefur eigin höfuðstað en skiptist í enn frekar í sveitarfélög. Mikill munur er á menningu nyrst og syðst í Mozambique.
 
 
43.258

breytingar