Munur á milli breytinga „Mexíkóska byltingin“

ekkert breytingarágrip
m
'''Mexíkóska byltingin''' ('''Revolución mexicana''' á [[Spænska|spænsku]]) var bylting og hrina vopnaðra átaka sem stóð yfir á árunum 1910–1920 og gerbreytti [[Mexíkó|mexíkóskri]] menningu og stjórnarfari. Aðallega hefur verið fjallað um byltinguna í stökum héruðum en þó er ekki hægt að véfengja að um var að ræða „sanna þjóðarbyltingu.“<ref>Alan Knight, "Mexican Revolution: Interpretations" in ''Encyclopedia of Mexico'', 2. bindi, bls. 873. Chicago: Fitzroy Dearborn 1997.</ref> Byrjun byltingarinnar árið 1910 má rekja til þess hvernig einræðisherranum [[Porfirio Díaz]] hafði eftir 35 ár við völd enn ekki tekist að finna lögmætan eftirmann. Þetta olli stjórnmálakreppu meðal hátt settra keppinauta um völdin og gaf landyrkjendum tækifæri til að gera uppreisn.<ref>John Tutino, ''From Insurrection to Revolution: Social Bases of Agrarian Violence, 1750–1940''. Princeton: Princeton University Press 1986, bls. 327.</ref> Vel stæður landeigandi að nafni [[Francisco I. Madero]] bauð sig fram á móti Díaz í forsetakosningum árið 1910 og kallaði til uppreisnar eftir að fölsk úrslit voru kynnt Díaz í vil.<ref>Friedrich Katz, ''The Secret War in Mexico: Europe, the United States, and the Mexican Revolution''. Chicago: University of Chicago Press 1981, bls. 35.</ref> Eftir vopnuð átök var Díaz steypt af stóli og kallað var til nýrra kosninga árið 1911 þar sem Madero var kjörinn forseti.
 
Byrjun átakanna mátti rekja til andspyrnu gagnvart ríkisstjórn Díazar í kjölfar kosninganna árið 1910 sem hratt af stað uppreisn. Hátt settir menn undir stjórn Madero sem andsnúnir voru Díaz biðluðu til millistéttarinnar, bænda og verkamanna til að taka upp vopn.<ref>Katz, ''The Secret War in Mexico'' p. 35.</ref> Í október 1911 vann Madero yfirburðasiður í frjálsum og sanngjörnum kosningum. Andstaða við ríkisstjórn Madero fór þó fljótt að aukast bæði á meðal íhaldsmanna sem þótti hann veiklunda og of frjálslyndur, og fyrrverandi byltingarmanna og róttæklinga sem þótti hann of íhaldssamur. Í febrúar 1913 neyddist Madero til að segja af sér og var síðan drepinn. Við honum tók gagnbyltingarstjórn [[Victoriano Huerta]] hershöfðingja með stuðningi [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]], athafnamanna og annarra íhaldsafla. Huerta sat við völd frá febrúar 1913 til júlí 1914 en þá hrökklaðist hann frá völdum eftir hrun herafla hans gegn byltingarmönnum víðs vegar um landið. Byltingarmönnunum tókst þó ekki að sættast um stjórnarfyrirkomulag eftir brottrekstur Huerta og Mexíkó var því enn steypt í borgarastyrjöld (1914–1915). Hópur stjórnarskrársinna undir stjórn landeigandans [[Venustiano Carranza]] hrósaði sigri árið 1915 eftir að hafa sigrað fyrrverandi stjórnarskrársinnann [[Pancho Villa]] og og neytt byltingarleiðtogann [[Emiliano Zapata]] til að grípa til skæruhernaðar á ný. Zapata var ráðinn af dögum árið 1919 að frumkvæði Carranza forseta.
 
Átökin entust í tæpan áratug, til ársins 1920 og skiptust í nokkra greinilega kafla þar sem víglínurnar breyttust.<ref name= MR>{{cite web|url=http://www2.ups.edu/faculty/jlago/fl380/source3_02.htm|title= MEXICAN REVOLUTION 1910–1920}}</ref> Byltingin þróaðist úr einfaldri uppreisn gegn ríkisstjórn Díazar í borgarstyrjöld milli fjölmargra fylkinga í baráttu hver við aðra. Ein afleiðing byltingarinnar var hrun mexíkóska ríkishersins árið 1914. Madero hafði haldið honum óbreyttum þegar hann var kjörinn forseti árið 1911 en Huerta hafði notað hann til að steypa Madero af stóli. Byltingarhópar Carranza sameinuðust gegn gagnbyltingarstjórn Huerta og sigruðu ríkisherinn.<ref>Christon Archer, "Military, 1821–1914" í ''Encyclopedia of Mexico'', 2. bindi, bls. 910. Chicago: Fitzroy and Dearborn 1997.</ref> Átökin voru fyrst og fremst borgarastyrjöld en erlend ríki sem áttu fjár- og öryggishagsmuna að gæta í Mexíkó áttu töluverð afskipti af valdabaráttunni. [[Bandaríkin]] léku þar stærsta hlutverkið.<ref>Friedrich Katz, ''The Secret War in Mexico: Europe, the United States, and the Mexican Revolution.'' Chicago: University of Chicago Press 1981.</ref> Af um 15 milljón íbúum Mexíkó var dauðsfall mjög hátt en deilt er um tölurnar. U.þ.b. 1.5 milljónir létust og um 200,000 flúðu land, aðallega til Bandaríkjanna.<ref>{{cite book|author=Michael LaRosa and German R. Mejia|title=An Atlas and Survey of Latin American History|url=https://books.google.com/books?id=0RE43YBIjXQC&pg=PA150|year=2007|publisher=M.E. Sharpe|page=150}}</ref>