Munur á milli breytinga „Öldungadeild Bandaríkjaþings“

ekkert breytingarágrip
m
[[Mynd:Uscapitolindaylight.jpg|thumb|right|Öldungadeild Bandaríkjaþings fundar í [[Bandaríska þinghúsið|bandaríska þinghúsinu]] í [[Washingtonborg]].]]
'''Öldungadeild Bandaríkjaþings''' ([[enska]]: ''United States Senate'') er [[efri deild]] [[Bandaríkjaþing]]s, en [[neðri deild]] þess er [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]]. Er [[löggjafarvaldLöggjafarvald]]iinu er skipt milli þessara þingdeilda, og til þess að lög teljist gild, þarf samþykki beggja deilda. Engar aðrar stofnanir í Bandaríkjunum hafa löggjafarvald, en þingið getur veitt öðrum stofnunum heimildir til setninga reglugerða. Þingdeildirnar starfa í sitthvorri álmunni í þinghúsinu í [[Washington]]. Í öldungadeildinni sitja tveir fulltrúar frá hverju [[fylki Bandaríkjanna]], óháð stærð ríkisins, en í fulltrúadeildinni fer fjöldi fulltrúa eftir stærð þesshvers ríkis er þeir eru fulltrúar fyrir.
 
=== Þingmenn ===
'''Öldungadeild Bandaríkjaþings''' ([[enska]]: ''United States Senate'') er [[efri deild]] [[Bandaríkjaþing]]s, en [[neðri deild]] þess er [[fulltrúadeild Bandaríkjaþings]]. Er [[löggjafarvald]]i skipt milli þessara þingdeilda, og til þess að lög teljist gild, þarf samþykki beggja deilda. Engar aðrar stofnanir í Bandaríkjunum hafa löggjafarvald, en þingið getur veitt öðrum stofnunum heimildir til setninga reglugerða. Þingdeildirnar starfa í sitthvorri álmunni í þinghúsinu í [[Washington]]. Í öldungadeildinni sitja tveir fulltrúar frá hverju [[fylki Bandaríkjanna]], óháð stærð ríkisins, en í fulltrúadeildinni fer fjöldi fulltrúa eftir stærð þess ríkis er þeir eru fulltrúar fyrir.
Þingmenn öldungadeildarinnar eru 100 talsins og hefur hver og einn þar eitt atkvæði. Til samanburðar eru þingmenn fulltrúadeildarinnar um 435 talsins, þar sem hver hefur um 700,.000 kjósenda að baki sér. [[Varaforseti Bandaríkjanna]] er [[forseti bandarísku öldungadeildarinnar|deildarforseti]] en er ekki sjálfur öldungadeildarþingmaður og tekur ekki þátt í kosningumlöggjafarstarfinu nema til að leysa úr [[jafntefli]]., Varaforsetinnef sinnirekki þóer sjaldan hlutverki deildarforseta nema við hátíðleg tækifæri eða tilhægtleysa úr jafntefli ímynda kosningummeirihluta. Í fjarveru hans sinnir [[varaforseti öldungadeildar Bandaríkjaþings]] starfi hans. Núverandi forseti öldungadeildarinnar er [[Joe Biden]].
=== Þingmenn ===
Þingmenn öldungadeildarinnar eru 100 talsins og hefur hver og einn þar eitt atkvæði. Til samanburðar eru þingmenn fulltrúadeildarinnar um 435 talsins, þar sem hver hefur um 700,000 kjósenda að baki sér. [[Varaforseti Bandaríkjanna]] er [[forseti bandarísku öldungadeildarinnar|deildarforseti]] en er ekki sjálfur öldungadeildarþingmaður og tekur ekki þátt í kosningum nema til að leysa úr [[jafntefli]]. Varaforsetinn sinnir þó sjaldan hlutverki deildarforseta nema við hátíðleg tækifæri eða til að leysa úr jafntefli í kosningum. Í fjarveru hans sinnir [[varaforseti öldungadeildar Bandaríkjaþings]] starfi hans. Núverandi forseti öldungadeildarinnar er [[Joe Biden]].
=== Sögulegur bakgrunnur ===
Fyrirmynd öldungadeildar Bandaríkjaþings er [[Rómverska öldungaráðið]], en nafnið ([[enska]]: ''senate''), er einmitt dregið af latneska orðinu [[senatus]], sem þýðir öldungaráð. Þegar Bandaríkjamenn hlutu sjálfstæði árið [[1776]], var hugmyndin á bakvið stjórnskipan landsins sú að ríkin skyldu vera fullvalda, en yfir þeim öllum væri alríkisstjórn ([[enska]]: ''Federal Government''). Í fyrstu var einungis ein þingdeild starfandi í landinu og kaus þá löggjafarþing hvers ríkis þingmenn. Þessu var breytt árið 1787, þegar 17. grein [[stjórnarskrá Bandaríkjanna]] var breytt og ákveðið var að þingdeildir Bandaríkjanna skyldu verða tvær. Kosningar til beggja deildanna voru þá færðar frá löggjafarþingum ríkjanna í hendur þegna, sem fengu þá rétt til að kjósa til öldungadeildarinnar og fulltrúadeildarinnar, í beinni kosningu. Var ákveðin málamiðlun fólgin í því að hafa tvær þingdeildir, til að mæta kröfum þeirra sem töldu að þar sem ríkin væru fullvalda hvert fyrir sig, ætti að gæta jafnræðis fulltrúa þeirra og þeirra sem töldu að löggjafarvaldið ætti að gæta hagsmuna allra þegna Bandríkjanna. Ennfremur var talið að með því að hafa tvær þingdeildir, myndi temprun valds vera tryggð, þar sem samþykki beggja þingdeilda þarf til að frumvörp verði að lögum. Þannig gæti önnur deildin, fulltrúadeildin, verið fulltrúi þegna, þar sem [[beinar kosningar]] fara fram í einmenningskjördæmum. Hin deildin, öldungadeildin væri fulltrúi ríkjanna, og myndu öll ríkin fá jafnmarga fulltrúa til þess að tryggja að ekki yrði vegið að [[fullveldi]] smærri ríkja.
=== Nefndir ===
Í öldungadeildinni eru starfandi 20 fastanefndir, 68 undirnefndir og 4 samstarfsnefndir. Þá eru sérstakar nefndir sem ætlað er fara í gegnum umsóknir til forsetaframboðs, sem og sérstakar nefndir sem sjá um að rannsaka ásakanir um misferli. Fastanefndir hafa almennt umboð til löggjafarvalds á sínu sviði, en undirnefndirnar sjá um sérstök málasvið fyrir starfsnefndirnar. Það er svo hlutverk samstarfsnefnda að hafa yfirumsjón og sjá um daglegan rekstur. Formenn og meirihluti nefndarmanna í öllum nefndum eru fulltrúar þess þingflokks sem hefur meirihluta hverju sinni. Þegar þingmenn hafa borið upp frumvörp, eru þau send í nefnd. Þúsundum frumvarpa og samþykkta er vísað til nefnda á hverju tveggja ára þingi. Einungis hluti þeirra er tekinn til skoðunar og settur á dagskrá öldungadeildarinnar, þau frumvörp sem fá ekki umfjöllun í nefndunum eru sjaldnast tekin til frekari skoðunar af þinginu.
=== Sérstök völd þingsins ===
Öldungadeildin þarf að samþykkja eða hafna öllum alþjóðasamningum sem framkvæmdavaldið hefur gert. Ennfremur er það hlutverk öldungadeildarinnar að staðfesta skipanir ráðherra, dómara og hershöfðingja. Ef embættismenn eru ákærðir fyrir brot í starfi ([[enska]]: ''impeachment''), gegnir öldungadeildin hlutverki dómstóls. Öldungadeildin getur ekki stofnað til löggjafar hvað varðar skattheimtu, þar sem fulltrúadeildin fer ein með það vald. Þó getur öldungadeildin gert breytingar á skattafrumvörpum sem koma frá fulltrúadeildinni. Það hefur heldur ekki tíðkast að öldungadeildin leggi fram frumvörp um útgjöld alríkisfjár, það hefur að vísu komið fyrir, en þar sem fulltrúadeildin lítur svo á að það sé ekki málaflokkur öldungadeildarinnar, hefur hún ekki tekið slík frumvörp til umræðu. Þá hefur öldungadeildin ákveðnu eftirlitshlutverki að gegna með framkvæmdavaldinu.
=== Hæfniskröfur öldungadeildaþingmanna ===
Til þess að geta boðið sig fram til öldungadeildarinnar, þarf viðkomandi að hafa náð 38 ára aldri. Þurfa fulltrúar að hafa verið bandarískir ríkisborgarar í að lágmarki 9 ár. Ennfremur þurfa fulltrúar að vera með lögheimili í þeim ríkjum sem þeir bjóða sig fram fyrir.
=== Kosningar og kjörtímabil ===
Kosningar til öldungadeildarinnar fara fram á tveggja ára fresti en öldungadeildarþingmenn eru þó kosnir til sex ára í senn. Í hverjum kosningum er einungis einn þriðji hluti þingmanna í kjöri. Þegar þingið hóf störf upprunalega, sat einn hópur þingmanna á þingi í tvö ár, annar í fjögur og þriðji hópurinn í sex ár. Upp frá því hefur svo bæst nokkurn veginn jafnt í hvern hóp. Síðustu kosningar fóru fram í nóvember 2008 en næstu kosningar til öldungadeildar fara fram í nóvember 2010.
=== Meirihluti og minnihluti ===
Í Bandaríkjunum er [[tveggja flokka kerfi]], og deila [[demókrataflokkurinn]] og [[repúblikanaflokkurinn]] sætum í báðum þingdeildum. Í öldungadeild eru demókratar í núverandi meirihluta öldungadeildarinnar, demókratar hafa alls 57 þingmenn og repúblikanar hafa 41 þingmenn. Tveir þingmenn öldungadeildarinnar eru óháðir.
 
=== Sögulegur bakgrunnur ===
Fyrirmynd öldungadeildar Bandaríkjaþings er [[Rómverska öldungaráðið]], en nafnið ([[enska]]: ''senate''), er einmitt dregið af latneska orðinu ''[[senatus]]'', sem þýðir öldungaráð. Þegar Bandaríkjamenn hlutu sjálfstæði árið [[1776]], var hugmyndin á bakvið stjórnskipan landsins sú að ríkin skyldu vera [[fullveldi|fullvalda]], en yfir þeim öllum væri alríkisstjórn ([[enskasambandsríki|alríkisstjórn]]: ''Federal Government''). Í fyrstu var einungis ein þingdeild starfandi í landinu og kaus þá löggjafarþing hvers ríkis þingmenn. Þessu var breytt árið 1787, þegar 17. grein [[stjórnarskrá Bandaríkjanna|stjórnarskrár Bandaríkjanna]] var breytt og ákveðið var að þingdeildir Bandaríkjanna skyldu verða tvær. Kosningar til beggja deildanna voru þá færðar frá löggjafarþingum ríkjanna í hendur þegna, sem fengu þá rétt til að kjósa til öldungadeildarinnar og fulltrúadeildarinnar, í beinni kosningu. Var ákveðin málamiðlun fólgin í því að hafa tvær þingdeildir, til að mæta kröfum þeirra sem töldu að þar sem ríkin væru fullvalda hvert fyrir sig, ætti að gæta jafnræðis fulltrúa þeirra og þeirra sem töldu að löggjafarvaldið ætti að gæta hagsmuna allra þegna Bandríkjanna. Ennfremur var talið að með því að hafa tvær þingdeildir, myndi temprun valds vera tryggð, þar sem samþykki beggja þingdeilda þarf til að frumvörp verði að lögum. Þannig gæti önnur deildin, fulltrúadeildin, verið fulltrúi þegna, þar sem [[beinar kosningar]] fara fram í einmenningskjördæmum. Hin deildin, öldungadeildin væri fulltrúi ríkjanna, og myndu öll ríkin fá jafnmarga fulltrúa til þess að tryggja að ekki yrði vegið að [[fullveldi]] smærri ríkja.
 
Sem ákveðin málamiðlun var ákveðið að hafa tvær þingdeildir, til að mæta kröfum þeirra sem töldu að þar sem ríkin væru fullvalda hvert fyrir sig, ætti að gæta jafnræðis fulltrúa þeirra og þeirra sem töldu að löggjafarvaldið ætti að gæta hagsmuna allra þegna Bandríkjanna. Ennfremur var talið að með því að hafa tvær þingdeildir, myndi temprun valds vera tryggð, þar sem samþykki beggja þingdeilda þarf til að frumvörp verði að lögum. Þannig gæti önnur deildin, fulltrúadeildin, verið fulltrúi þegna, þar sem [[beinar kosningar]] fara fram í [[einmenningskjördæmi|einmenningskjördæmum]]. Hin deildin, öldungadeildin væri fulltrúi ríkjanna, og myndu öll ríkin fá jafnmarga fulltrúa til þess að tryggja að ekki yrði vegið að [[fullveldi]] smærri ríkja.
 
=== Nefndir ===
Í öldungadeildinni eru starfandi 20 fastanefndir[[fastanefnd]]ir, 68 undirnefndir og 4fjórir samstarfsnefndir. Þá eru sérstakar nefndir sem ætlað er fara í gegnum umsóknir til forsetaframboðs, sem og sérstakar nefndir sem sjá um að rannsaka ásakanir um misferli. Fastanefndir hafa almennt umboð til löggjafarvalds á sínu sviði, en undirnefndirnar sjá um sérstök málasvið fyrir starfsnefndirnar. Það er svo hlutverk samstarfsnefnda að hafa yfirumsjón og sjá um daglegan rekstur. Formenn og meirihluti nefndarmanna í öllum nefndum eru fulltrúar þess þingflokks sem hefur meirihluta hverju sinni. Þegar þingmenn hafa borið upp frumvörp, eru þau send í nefnd. Þúsundum frumvarpa og samþykkta er vísað til nefnda á hverju tveggja ára þingi. Einungis hluti þeirra er tekinn til skoðunar og settur á dagskrá öldungadeildarinnar, þau frumvörp sem fá ekki umfjöllun í nefndunum eru sjaldnast tekin til frekari skoðunar af þinginu.
 
=== Sérstök völd þingsins ===
Öldungadeildin þarf að samþykkja eða hafna öllum alþjóðasamningum sem framkvæmdavaldið hefur gert. Ennfremur er það hlutverk öldungadeildarinnar að staðfesta skipanir ráðherra, dómara og hershöfðingja. Ef embættismenn eru ákærðir fyrir brot í starfi ([[enska]]: ''impeachment''), gegnir öldungadeildin hlutverki dómstóls. Öldungadeildin getur ekki stofnað til löggjafar hvað varðar skattheimtu, þar sem fulltrúadeildin fer ein með það vald. Þó getur öldungadeildin gert breytingar á skattafrumvörpum sem koma frá fulltrúadeildinni. Það hefur heldur ekki tíðkast að öldungadeildin leggi fram frumvörp um útgjöld alríkisfjár, það hefur að vísu komið fyrir, en þar sem fulltrúadeildin lítur svo á að það sé ekki málaflokkur öldungadeildarinnar, hefur hún ekki tekið slík frumvörp til umræðu. Þá hefur öldungadeildin ákveðnu eftirlitshlutverki að gegna meðgagnvart framkvæmdavaldinuframkvæmdarvaldinu.
 
=== Hæfniskröfur öldungadeildaþingmanna ===
Til þess að geta boðið sig fram til öldungadeildarinnar, þarf viðkomandi að hafa náð 38 ára aldri. Þurfa fulltrúar að, hafa verið bandarískir ríkisborgarar í að lágmarki 9 ár. Ennfremur þurfa fulltrúar aðog vera með lögheimili í þeim ríkjum þar sem þeir bjóða sig fram fyrir.
 
=== Kosningar og kjörtímabil ===
Kosningar til öldungadeildarinnar fara fram á tveggja ára fresti en öldungadeildarþingmenn eru þó kosnir til sex ára í senn. Í hverjum kosningum er einungis einn þriðji hluti þingmanna í kjöri. Þegar þingið hóf störf upprunalega, sat einn hópur þingmanna á þingi í tvö ár, annar í fjögur og þriðji hópurinn í sex ár. Upp frá því hefur svo bæst nokkurn veginn jafnt í hvern hóp. Síðustu kosningar fóru fram í nóvember 2008 en næstu kosningar til öldungadeildar fara fram í nóvember 2010.
 
=== Meirihluti og minnihluti ===
Í Bandaríkjunum er [[tveggja flokka kerfi]], og deila [[demókrataflokkurinn]] og [[repúblikanaflokkurinn]] sætum í báðum þingdeildum. Í öldungadeild eru demókratar í núverandi meirihluta öldungadeildarinnar, demókratar hafa alls 57 þingmenn og repúblikanar hafa 41 þingmenn. Tveir þingmenn öldungadeildarinnar eru óháðir.
 
[[Flokkur:Efri deildir]]
11.620

breytingar