Munur á milli breytinga „Stjórnarskrá Bandaríkjanna“

ekkert breytingarágrip
[[Mynd:Constitution_Pg1of4_AC.jpg|thumb|Fyrsta blaðsíðan úr stjórnarskrá Bandaríkjanna]]
'''Stjórnarskrá Bandaríkjanna''' er æðsta lögskjal landsins og æðri lögum fylkjanna í [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]. Hún er rammi um skipulag [[Bandarísk stjórnvöld|bandarískra stjórnvalda]] og tengsl stjórnvalda við ríkin og ríkisborgara landsins. [[Stjórnarskrá|Stjórnarskráin]] skilgreinir [[Þrískipting ríkisvalds|þrískiptingu valdsríkisvalds]] og hverjir eiga að fara með hvaða hlutverk fyrir sig. [[Löggjafarvald|Löggjafarvaldið]] er í höndum þingsins, framkvæmdavaldið[[framkvæmdavald|framkvæmdarvaldið]] er í höndum [[forsetiForseti bandaríkjannaBandaríkjanna|forsetans]] og [[Dómsvald|dómsvaldið]] er hjá [[Hæstiréttur|Hæstarétt]]. Þeir sem skrifuðu stjórnarskrána eru oftast nefndir feður stjórnarskrárinnar. Þessir aðilar voru pólitískir leiðtogar og skrifuðu undir [[Sjálfstæðisyfirlýsing Bandaríkjanna|sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna]] árið [[1776]] og heita þeir: [[Benjamin Franklin]], [[George Washington]], [[John Adams]], [[Thomas Jefferson]], [[John Jay]], [[James Madison]] og [[Alexander Hamilton]]. Stjórnarskráin var samþykkt þann [[17]]. [[september]] [[1787]] og staðfest [[21]]. [[júní]] [[1788]] af níu ríkjum af þeim [[13]] sem mynduðu [[Bandaríkin]] á þeim tíma. Breytingar á stjórnarskránni hafa verið gerðar [[27]] sinnum og eru tíu fyrstu breytingarnar þekktar sem [[Réttindaskrá Bandaríkjanna]] ,,Bill of Rights‘‘ og þykja hvað merkastar. Upprunalega stjórnarskráin er [[11]] blaðsíður að lengd og er hún elsta stjórnarskrá í heiminum sem ennþá er í notkun. Upprunalega skjalið, sem var handskrifað af [[Jacob Shallus]], er varðveitt í [[Þjóðskjalasafn Bandaríkjanna|Þjóðskjalasafni Bandaríkjanna]] sem er í [[Washington DC]]<ref>NARA (e.d.) [http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html "National Archives Article on the Constitutional Convention"]. Sótt 22. október 2010.</ref>.
 
==Stjórnarskráin – átök==
 
Pólitískar deilur á milli stjórnmálahugmynda endurspeglast í stjórnarskránni. Deilan snýst um valdadreifingu á milli stærri og smærri ríkja, [[Alríkisvald|alríkisvald]] eða sterk ríki. Skiptar skoðanir voru á útfærslu með þrískiptinguna. Það varð síðan ofan á að [[Fulltrúadeild|fulltrúadeildin]] væri fulltrúi fólksins, [[Öldungadeild|öldungadeildin]] yrði í forsvari fyrir ríkin og [[forseti Bandaríkjanna|forsetinn]] yrði kosinn af fulltrúum ríkjanna. Fjölmörg atriði voru ný í stjórnarskránni en önnur ekki. Það sem hafði hvað mestu áhrifin frá [[Evrópa|Evrópu]] voru skilgreiningar [[Montesquieu]] og hans áherslur á jafnvægi á milli þessara þriggja valdasviða. Höfundar stjórnarskrárinnar voru meðvitaðir um að breytingar væru þarfar ef hún ætti að geta haldið sér og vaxið með [[Þjóð|þjóðinni]]. Ólíkt mörgum öðrum stjórnarskrám er breytingum í bandarísku stjórnarskránni bætt við meginmál og er það gert þannig að nýi textinn komi ekki í staðinn fyrir þann sem er þar fyrir né breyti þeim texta sem fyrir er, heldur er bara viðbót<ref>Library of Congress.(e.d.) [http://www.loc.gov/rr/program/bib/ourdocs/Constitution.html "Primary Documents in American History: The United States Constitution".]. Sótt 22. október 2010.</ref>.
 
==Sjö greinar Stjórnarskrárinnar==
[[Fyrsta grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Fyrsta grein stjórnarskrárinnar]] lýsir því að bandaríska þingið sé tveggja deilda þing, fulltrúardeildin og öldungadeildin. Fjallað er um þau skilyrði sem þarf að fullnægja til að vera kosinn inn á þing til dæmis aldur og búsetu. Fulltrúadeildar þingmenn skulu hafa náð 25 ára aldri og vera Bandarískir [[ríkisborgari|ríkisborgarar]], búsettir í því ríki sem þeir bjóða sig fram fyrir. Öldungadeildar þingmenn skulu vera að minnsta kosti 30 ára og hafa verið bandarískir ríkisborgarar í að minnsta kosti níu ár, þeir þurfa einnig að búa í því ríki sem þeir bjóði sig fram fyrir. Löggjafarvald skal vera á höndum [[Bandaríkjaþing|þingsins]] bæði fulltrúardeildar og öldungadeildar.
 
[[Önnur grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í annarri grein]] er greint frá að framkvæmdarvaldið er í höndum forseta og [[kjörtímabil]] forseta eru fjögur ár og varaforseti situr sama tíma. Ef forsetinn getur ekki gegnt embætti sínu þá tekur varaforsetinn við. Hlutverk forseta er nokkur þar á meðal: yfirmaður herafla Bandaríkjanna, hann getur veitt lausnir og náðir en forseti getur ekki náðað sjálfan sig. Forseta er heimilt að skipa [[sendiherra]], [[ráðherra]] og [[Dómari|dómara]] hæstaréttar en það er gert með [[2/3]] samþykkti öldungaþingdeildarinnar. Til að lög fái gildi þarf forseti að skrifa undir.
 
[[Þriðja grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í þriðju grein]] er fjallað um dómsvald, þar er tekið fram að [[Hæstiréttur Bandaríkjanna]] sé aðaldómsvald. Einnig að þingið geti búið til lægri dómstóla sem starfi innan ríkjanna en lúti lögum Hæstaréttar. Í greininni er skilgreindur rétturinn til réttarhalda með [[kviðdómur|kviðdómi]] í sakamálum og að dómsvald skilgreini [[Glæpur|glæpi]] og hvaða refsingarefsingu skuli sæta.
 
[[Fjórða grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í fjórðu grein]] er lýst sambandi á milli ríkja og framkvæmdavalds alríkisins. Tekið er fram að ríki hafi ekki rétt til að mismuna þegnum annarra ríkja. Þá er settur fram lagalegur grunnur að ferðafrelsi milli ríkjanna. Hér er tekið fram að taka megi við nýjum ríkjum. Þá er alríkinu skylt að tryggja hverju ríki sitt eigið [[löggjafarvald|löggjafar]] og [[framkvæmdavald]] ásamt því að vernda ríkin fyrir utanaðkomandi árásum.
 
[[Fimmta grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í fimmtu grein]] er fjallað um breytingar á stjórnarskrá en til þess eru farnar þrjár leiðir. Í fyrsta lagi þarf þingið samþykki með 2/3 hluta [[atkvæði|atkvæða]] í báðum deildum þingsins og skal svo samþykkt af ríkjunum. Í annan stað mega ríkin með 2/3 hluta atkvæða fara fram á endurskoðun breytinganna sem send eru þinginu og svo aftur til ríkjanna til staðfestingar. Í þriðja lagi getur þingið farið fram á staðfestingu af sérstakri nefnd. Að lokum þurfa ¾[[3/4]] hluti ríkjanna að samþykkja breytingar á stjórnarskrá svo þær taki gildi.
 
[[Sjötta grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í sjöttu grein]] er tekið fram að lög bandaríkjanna, [[Sáttmáli|sáttmálar]] og lög gerð í þeirra nafni séu ávalt æðri lögum ríkjanna og að þau megi ekki stangast á. Hún tekur fram að allir löggjafar í alríki sem og ríkjum, [[Embættismaður|embættismenn]] og dómarar sverji þess eið að styðja við lög stjórnarskrárinnar.
 
[[Sjötta grein Bandarísku stjórnarskrárinnar|Í sjöundu grein]] er tekið fram að stjórnarskráin taki gildi þegar 9 ríki hafi staðfest hana og að þá gildi hún aðeins um þau ríki sem staðfesti hana<ref>NARA (e.d.) [http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html "National Archives Article on the Entire Constitutional Convention"]. Sótt 22. október 2010.</ref>.
* Fjórða breyting: Tryggir að leit á heimilum, handtökur og [[eignaspjöll]] fari ekki fram nema nægjanlegar vísbendingar séu um saknæmt athæfi.
* Fimmta breyting: Tryggir að ekki sé hægt að kæra tvisvar fyrir sama brotið; ekki sé hægt að krefja vitni um að svara ásökunum sem gætu komið sök á hann sjálfan; tryggir að öllum þeim sem séu handteknir, sé kynnt stjórnarskrárvarin réttindi sín.
* Sjötta breyting: Tryggir opin réttarhöld með hlutlausum kviðdómi í [[Sakamál|sakamálum]], ákærði hefur rétt á [[verjandi|verjanda]] og má krefjast þess að vitni beri [[vitni]] í hans návist.
* Sjöunda breyting: Tryggir borgaraleg [[réttarhöld]] með [[Kviðdómur|kviðdómi]].
* Áttunda breyting: Bannar að setja megi óhóflegar tryggingar eða sektir, ásamt ómannúðlegum eða óvenjulegum refsingum.
* Níunda breyting: Útlistir að réttindi þau sem tilgreind séu stjórnarskrá og réttindaskrá séu ekki of yfirgripsmikil og frekari réttindi séu í höndum fylkjanna.
==Breytingar 11 til 27==
 
17 síðari breytingarnar voru gerðar til viðbótar á Stjórnarskránni eftir að Réttindaskráin tók gildi. Þær breytingar stöfuðu af áframhaldandi viðleitni til að víkka út borgaralegt og stjórnmálalegt frelsi en margar þessara breytinga breyta litlu um undirstöðu og uppbyggingu [[Stjórnvöld|stjórnvalda]] sem sett var í stjórnarskrána [[1787]]. Þessar breytingar hafa verið gerðir frá árinu [[1795]] til ársins [[1992]]. Af þeim er sú þrettánda hvað áhrifamest en þær fjalla um afnám [[Þrælahald|þrælahalds]] í Bandaríkjunum. Aðeins [[sex]] breytingar af [[33]] hafa ekki náð í gegn<ref>NARA (e.d.) [http://www.archives.gov/exhibits/charters/charters.html "National Archives Article on the Entire Constitutional Convention"]. Sótt 22. október 2010.</ref>.
 
==Gagnrýni á stjórnarskrána==
 
Prófessor [[Larry Sabato]] hefur lagt til að gera þurfi breytingu á stjórnaskránni sem geri [[prófkjör forsetaframbjóðenda]] skilvirkari. Hann telur dræma þátttöku í [[Prófkjör|prófkjörum]] vera að sökum þess hve snemma þau eru haldin og telur einnig ósanngjarnt að sum ríki hafi ávalt forskot á að halda þau. Þetta væri hægt að lagfæra með breytingum í stjórnarskránni<ref>Larry J. Sabato (26. september, 2007). [http://www.usatoday.com/printedition/news/20070926/opcomwednesday.art.htm. "An amendment is needed to fix the primary mess". USA Today.]. Yale University Press. Sótt 22. október 2010.</ref>.
Prófessor [[Sanford Levinson]] hefur gagnrýnt stjórnarskrána fyrir að hafa engin úrræði reynist forseti vera óhæfur eða mikið veikur. Þá hefur [[Robert A. Dahl]] gagnrýnt stjórnarskrána fyrir að grafa undan [[Lýðræði|lýðræði]] t.d. með því að notast við [[Kjörmaður|kjörmenn]] í [[Forsetakosningar|forsetakosningum]] í stað raunfylgis<ref>Robert A. Dahl (11. febrúar, 2002). [http://yalepress.yale.edu/yupbooks/book.asp?isbn=0300092180 "How Democratic Is the American Constitution?"]. Yale University Press. Sótt 22. október 2010.</ref>.
 
== Heimildir ==
7

breytingar