Munur á milli breytinga „Lasanja“

2.076 bætum bætt við ,  fyrir 10 árum
ekkert breytingarágrip
m (Lasagna færð á Lasanja)
[[Mynd:Lasagna.png|thumb|LasagnaLasagne úral ofniforno.]]
 
'''Lasanja''' eða '''lasagnaLasagna''' (frá [[ítalska|ítölsku]] ''lasagna''eintala, borið fram {{IPA|[laˈzaɲa]}} á [[ítalska|ítölsku]]; '''lasagne''' {{IPA|[laˈzaɲe]}} í fleirtölu) er gerðannars vegar ákveðin tegund af [[pasta]] í blöðum eða plötum og líkaeinnig réttur sem stundumfullu nafni heitir ''lasagnalasagne al forno'' á ítölsku (það þýðir „lasagna„lasanja eldað í ofni“), gerður í lög sem skiptist á pasta, osti, og [[ragù]] ([[kjötsósa|kjötsósu]]) eða [[tómatsósa|tómatsósu]]. Á [[Ítalía|Ítalíu]] er heiti réttsins alltaf stafsettur ''lasagne''.
 
== Uppruni ==
Notað var upprunalega orðið ''lasagna'' haft um pottinn sem rétturinn var eldaður í en nú á dögum er það haft um réttinn sjálfan. Enda þótt það sé talið að rétturinn hafi orðið til á Ítalíu er orðið ''lasagna'' dregið af [[gríska|grísku]] orðinu ''λάσανα'' (''lasana'') eða ''λάσανον'' (''lasanon'') sem þýðir „pottpallur“. Orðið var tekið af Rómverjum í forminu ''lasanum'' sem þýðir „matarpottur“. Ítalar notuðu orðið um diskinn sem rétturinn var búinn til í.
Upprunalega merkti heitið ''lasagna'' ílátið sem rétturinn var eldaður en nú er það eingöngu haft um réttinn sjálfan og pastaplöturnar. Yfirleitt er rétturinn talinn upprunninn á Ítalíu en þó er orðið ''lasagna'' dregið af [[gríska|grísku]] orðinu ''λάσανα'' (''lasana'') eða ''λάσανον'' (''lasanon'') sem þýðir „pottpallur“. Lasanja á sér líka ævafornar rætur og í [[Grikkland]]i, á [[Balkanskagi|Balkanskaga]] og víða í [[Arabalöndin|Arabalönd]]unum eru eldaðir áþekkir réttir en þar er reyndar yfirleitt ekki haft pasta á milli laga, heldur grænmeti af ýmsu tagi, svo sem [[eggaldin]]- eða [[Kartafla|kartöflusneiðar]]. Þó eru dæmi um að pasta sé notað, til dæmis í gríska réttinum ''pastitsio'', þar sem oftast eru notaðar [[makkarónur]] eða annað pípulaga pasta.
 
== Pastaplöturnar ==
Stundum er bætt við réttinn tveimur tegundum af osti, oftast [[ricotta]] og [[mozzarella]]. Mozzarella-ostur er búinn til á Suður-Ítalíu og vegna þess er notkun þessara osta dæmigerð í lasagna sem búið er til sunnan [[Napólí]]. Hráefni ''lasagne alla bolognese'' tegundarinnar eru aðeins [[Parmesan|Parmigiano-Reggiano]]-ostur, [[bolognese]]-sósa og [[béchamel]]-sósa kryddað með múskati.
Lasanjaplötur eru ýmist þurrkaðar (og þá forsoðnar fyrir notkun) eða ferskar og þá oft búnar til á staðnum. Þær eru yfirleitt rétthynrndar, stundum stórar, ''lasagnoni'', eða minni en þessar hefðbundnu og kallast þá ''lasagnette''. Stundum er [[spínat]]i blandað saman við deigið svo plöturnar verða grænar að lit og kallast lasanja sem gert er úr slíkum plötum ''Lasagne verdi'' eða grænt lasanja.
 
Í ítölsku lasanja er gjarna hlutfallslega mun meira af pasta en í lasanja sem gert er í öðrum löndum.
{{stubbur|matur}}
 
== Mismunandi tegundir lasanja ==
[[Mynd:Lasagne.jpg|thumb|left|Lasanja alla bolognese sett saman.]]
Rétturinn er lagskiptur og í formið eru á víxl sett lög af pastaplötum og sósu eða sósum, og síðan er osti stráð yfir eða þá að hann er hafður á milli laga. Á Suður-Ítalíu er oftast notuð [[kjötsósa]] (ragù) og eða [[tómatsósa|tómatsósu]] en á norðanverðri Ítalíu er yfirleitt notuð béchamel-sósa ([[uppstúf]]) í lasanja. Í ''lasagne alla bolognese'' eru aðalhráefnin til dæmis [[bolognese]]-sósa, [[parmesan]]ostur og [[béchamel]]-sósa krydduð með múskati.
 
Til eru margar ólíkar útgáfur, mismunandi eftir héruðum, og eftir að lasanja varð vinsæll réttur í öðrum löndum hafa margvíslegar nýjar útgáfur komið fram.
 
Misjafnt er hvaða ostar eru notaðir í lasanja en algengastir eru [[ricotta]]-ostur, [[parmesan]]-ostur og [[mozzarella]]-ostur. Sá síðastnefndi er sérlega algengur í lasanja frá suðurhluta Ítalíu þar sem hann er upprunninn þar um slóðir. Í öðrum löndum eru notaðar ýmsar tegundir af osti og í Bandaríkjunum eru uppskriftir að fjögurra eða fimm osta lasanja algengar.
 
== Lasanja á Íslandi ==
Lasanja sást varla á Íslandi svo heitið gæti fyrr en snemma á 9. áratug 20. aldar. Í [[Heimilistíminn|Heimilistímanum]] árið 1975 er talað um „italska spaghettiréttinn lasagna, sem er lag af breiðu spaghetti, til skiptis með sterku kjötfarsi, lauk, hvítri sósu og osti“ og síðan eru gefnar leiðbeiningar um hvernig eigi að búa til slíkan rétt en nota pönnukökur í staðinn fyrir pasta, enda fengust lasanjaplötur þá varla hérlendis. Innflutningur þeirra hófst um eða skömmu fyrir 1980 og eftir það jukust vinsældir réttarins jafnt og þétt.
 
[[Flokkur:Pasta]]