Munur á milli breytinga „Hellenísk heimspeki“

m
robot Bæti við: bg:Хеленистическа философия; kosmetiske ændringer
m (robot Bæti við: bg:Хеленистическа философия; kosmetiske ændringer)
Skortur á frumheimildum veldur erfiðleikum í rannsóknum á þessu tímabili heimspekinnar. Ekkert heildsætt rit um heimspeki er varðveitt frá tímabilinu og yngri varðveittar heimildir eru afar misjafnar að gæðum.
 
== Epikúrismi ==
{{Aðalgrein|Epikúrismi}}
[[Mynd:Epikur.jpg|150px|thumb|right|[[Epikúros]]]]
Epikúrisminn var heimspeki [[Epikúros]]ar en Epikúros var undir miklum áhrifum frá [[Demókrítos]]i. Epikúros hélt fram rammri [[Efnishyggja|efnishyggju]] og varði [[Eindahyggja|eindahyggjuna]] (atómismann) sem [[Levkippos]] og Demókrítos höfðu fyrstir sett fram.
 
=== Frumspeki ===
Samkvæmt [[frumspeki]] Epikúrosar er heimurinn á endanum gerður úr örsmáum efnislegum eindum sem voru nefnd ódeili („atóm“) og sem svifu um í tómarúmi. Allt sem gerist er afleiðing af árekstrum ódeilanna, sameiningu þeirra þegar þær loða hver við aðra án tilgangs eða markmiðs með hreyfingu þeirra.
 
Eindirnar hafa frumlega eiginleika til dæmis stærð, lögun og massa. Aðrir eiginleikar, eins og litur og bragð, eru afleiðingar af flóknu samspili eindanna í líkömum okkar og í hlutunum sem við skynjum. Raunverulegir eiginleikar eindanna ákvarða skynjanlega eiginleika hluta. Til dæmis er það sem er biturt eða súrt á bragðið myndað úr hvössum eindum, en það sem er sætt á bragðið er myndað úr sléttari eindum. Samspil þessara einda og eindanna í tungum okkar valda því hvernig við upplifum bragð hluta. Sumir hlutir eru sérstaklega harðir og þéttir vegna þess að eindirnar eru fleiri og þéttari og haldast saman vegna lögunar sinnar (t.d. vegna króka á þeim). Aðrir hlutir eru úr sérlega sléttum og sleipum eindum sem haldast illa saman.
 
=== Þekkingarfræði ===
[[Þekkingarfræði]] epikúrismans er [[raunhyggja]]. Hún lagði áherslu á skynjun og skynreynslu en samkvæmt henni er skynreynsla á endanum uppruni allrar þekkingar. Að baki þekkingarfræði epikúrismans var frumspekileg kenning um mannlega skynjun, byggð á eindahyggjunni, sem lýsir skynreynslu sem samspili eindanna í skynfærum okkar og einda sem losna frá hlutunum sem eru skynjaðir.
 
Í epikúrískri þekkingarfræði eru þrír mælikvarðar á sannleika, þ.e. hvort tiltekin fullyrðing sé sönn eða ekki. Þeir eru: Skynjun (''aesþēsis''), hugtök (''prolepsis'') og tilfinningar (''paþē''). Samkvæmt epikúrískri þekkingarfræði eru allar skynjanir réttar. Dæmi um hugtak er ''maður'' en allir þekkja hugtakið ''maður'' og vita hvað maður er. Uppruni hugtakaþekkingar manna er á endanum í skynreynslu.
 
=== Siðfræði ===
Epikúros hélt því fram að ánægjan væri hin æðstu gæði en hann taldi að andleg ánægja væri æðri líkamlegri ánægju og að í öllu skyldi gæta hófs.
 
Epikúrismi var því ekki nautnahyggja í nútímaskilningi. Epikúringar vöruðu við því að eltast óhóflega við ánægju vegna þess að slíkt leiðir oft til sársauka. Til dæmis varaði Epikúros við því að eltast of ákaflega við ástina þar eð slíkt leiðir oft til óróleika og sársauka. Rökin mætti ef til vill nefna „timburmannarökin“. Að eiga sér góða vini sem maður getur reitt sig á er hins vegar eitt mikilvægasta atriðið í ánægjulegu lífi.
 
== Stóuspeki ==
{{Aðalgrein|Stóuspeki}}
 
Upphafsmaður stóuspekinnar var [[Zenon frá Kítíon]] en [[Krýsippos]] var annar mikilvægur málsvari hennar. Stóumenn voru efnishyggjumenn en þó ekki eins afdráttalausir og epikúringar. Þeir kenndu að lífinu skyldi lifað í samræmi við náttúruna og örlögin. Stóumenn voru að vissu leyti [[algyðistrú]]ar og töldu að heimurinn allur væri guðlegur, hann væri gegnsýrður af skynseminni, ''logos'', en það hugtak fengu þeir frá [[Herakleitos]]i. Þeir kenndu að [[dygð]]in væru einu gæðin og að [[löstur]] væri eina bölið, allt annað væri hlutlaust og hvorki bætti við eða drægi úr hamingju manns. Þetta viðhorf mildaðist er fram liðu stundir, m.a. hjá [[Panætíos]]i og [[Pósidóníos]]i sem blönduðu stóuspekinni áhrif frá [[Platon]]i. Stóuspekin var gríðarlega vinsæl í [[Rómaveldi]] og hafði mikil áhrif á menn eins og [[Cíceró]] og [[Seneca yngri|Seneca]] og [[Markús Árelíus]] voru stóískir heimspekingar. Á [[nýöld]] hafði stóuspekin talsverð áhrif á [[Baruch Spinoza]].
 
== Efahyggja ==
[[Mynd:Sextus.jpg|110px|thumb|right|[[Sextos Empeirikos]]]]
Efahyggjan átti sér tvær rætur. Annars vegar voru upphafsmenn hennar þeir [[Arkesilás]] og [[Karneades]] sem voru ''akademískir heimspekingar'', þ.e. þeir tilheyrðu Akademíunni, sem var skóli sem Platon stofnaði í [[Aþena|Aþenu]] um 385 f.o.t. Á 3. öld f.o.t. voru akademískir heimspekingar farnir að túlka samræður Platons sem efahyggjurit og töldu að Sókrates hefði verið efahyggjumaður. Þessir efahyggjumenn (sem nefndust ekki efahyggjumenn á sínum tíma, heldur akademískir heimspekingar) áttu fyrst og fremst í rökræðum við stóumenn og frá forsendum stóumanna leiddu þeir út að ekki væri hægt að vita neitt; sjálfir tóku þeir ekki undir forsendur stóumanna og héldu engu fram.
Heimspekingurinn [[Ænesidemos]], sem lítið er vitað um annað en að hann var akademískur heimspekingur á 1. öld f.o.t., sagði skilið við akademíuna (sem var farin að mildast í efahyggjunni á hans tíma) og sameinaði áhrif frá eldri akademískum heimspekingum (Arkesilási og Karneadesi) við heimspeki Pyrrhons, sem hann sagði að væri ''raunverulegur'' efahyggjumaður. Þessi efahyggja heitir [[pyrrhonismi]] í höfuðið á Pyrrhoni og er varðveitt í ritum [[Sextos Empeirikos|Sextosar Empeirikosar]]. Þar koma saman efahyggja Arkesilásar og Karneadesar og hugmynd Pyrrhons um sálarró. Þessi heimspeki hafði sáralítil áhrif í fornöld en gríðarleg áhrif á nýöld, m.a. á [[Michel de Montaigne]] sem síðan hafði áhrif á [[René Descartes]].
 
== Tengt efni ==
=== Helstu hugsuðir ===
{|width=100%
|-valign=top
|width=25%|
* [[Arkesilás]]
* [[Epiktetos]]
* [[Epikúros]]
* [[Karneades]]
|width=25%|
* [[Krýsippos]]
* [[Markús Árelíus]]
* [[Panætíos]]
|width=25%|
* [[Pósidóníos]]
* [[Pyrrhon]]
* [[Seneca yngri|Seneca]]
|width=25%|
* [[Sextos Empeirikos]]
* [[Zenon frá Kítíon]]
* [[Ænesidemos]]
|}
 
=== Annað efni ===
{|width=100%
|-valign=top
|width=25%|
* [[Akademísk efahyggja]]
|width=25%|
* [[Efahyggja]]
* [[Epikúrismi]]
|width=25%|
* [[Fornaldarheimspeki]]
* [[Pyrrhonismi]]
|width=25%|
* [[Rómversk heimspeki]]
* [[Stóuspeki]]
|}
 
== Frekari fróðleikur ==
=== Frumheimildir ===
* Epicurus, ''The Essential Epicurus: Letters, Principal Doctrines, Vatican Sayings, and Fragments''. Eugene Michael O'Connor (þýð.) (Buffalo: Prometheus Books, 1993). ISBN 0-87975-810-4
* Epicurus, ''The Epicurus Reader: Selected Writings and Testimonia''. Brad Inwood og Lloyd P. Gerson (þýð.) (Indianapolis: Hackett, 1994). ISBN 0-87220-241-0
* Inwood, Brad og Gerson, Lloyd P. (ritstj.), ''Hellenistic Philosophy: Introductory Readings'' (Indianapolis: Hackett, 2. útg. 1998). ISBN 0-87220-378-6
* Long, A.A. og Sedley, David (ritstj.), ''The Hellenistic Philosophers'' 2 bindi (Cambridge: Cambridge University Press, 1987). ISBN 0-521-27556-3
* Sextus Empiricus, ''Against the Ethicists: (Adversus Mathematicos XI)''. Richard Bett (þýð.) (Oxford: Clarendon Press, 2000). ISBN 0-19-825097-5
* Sextus Empiricus, ''Against the Logicians''. Richard Bett (þýð.) (Cambridge: Cambridge University Press, 2005). ISBN 0-521-53195-0
* Sextus Empiricus, ''Outlines of Scepticism''. Julia Annas og Jonathan Barnes (þýð.) (Cambridge: Cambridge University Press, 2. útg. 2000). ISBN 0-521-77809-3
* Sextus Empiricus, ''Selections from the Major Writings on Skepticism Man and God''. Sanford G. Etheridge (þýð.) (Indianapolis: Hackett, 1985). ISBN 0-87220-006-X
* Sextus Empiricus, ''Sextus Empiricus I: Outlines of Pyrrhonism''. R.G. Bury (þýð.) (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1933/2000). ISBN 0-674-99301-2
* Sextus Empiricus, ''Sextus Empiricus II: Against the Logicians''. R.G. Bury (þýð.) (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1935/1997). ISBN 0-674-99321-7
* Sextus Empiricus, ''Sextus Empiricus III: Against the Physicists, Against The Ethicists''. R.G. Bury (þýð.) (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1936/1997). ISBN 0-674-99344-6
* Sextus Empiricus, ''Sextus Empiricus IV: Against the Professors''. R.G. Bury (þýð.) (Cambridge, Mass.: Harvard University Press, 1949/2000). ISBN 0-674-99420-5
* Sextus Empiricus, ''The Skeptic Way: Sextus Empiricus's Outlines of Pyrrhonism''. Benson Mates (þýð.) (Oxford: Oxford University Press, 1996). ISBN 0-19-509213-9
 
=== Fræðileg umfjöllun ===
* Algra, K., Barnes, J., Mansfeld, J. og Schofield, M. (ritstj.), ''The Cambridge History of Hellenistic Philosophy'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2005). ISBN 0-521-61670-0
* Annas, Julia og Barnes, Jonathan, ''The Modes of Scepticism: Ancient Texts and Modern Interpretations'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1985). ISBN 0-521-27644-6
* Bett, Richard, ''Pyrrho, his antecedents, and his legacy'' (Oxford: Oxford University Press, 2000). ISBN 0-19-925661-6
* Bobzien, Susanne, ''Determinism and Freedom in Stoic Philosophy'' (Oxford: Oxford University Press, 1998). ISBN 0-19-924767-6
* Branham, R. Bracht, ''The Cynics: The Cynic Movement in Antiquity and Its Legacy'' (Los Angeles: University of California Press, 2000). ISBN 0-520-21645-8
* Burnyeat, Myles og Frede, Michael (ritstj.), ''The Original Sceptics: A Controversy'' (Indianapolis: Hackett, 1997). ISBN 0-87220-347-6
* Hankinson, R.J., ''The Skeptics'' (London: Routledge, 1998). ISBN 0-415-18446-0
* Ierodiakonou, Katerina (ritstj.), ''Topics in Stoic Philosophy'' (Oxford: Clarendon Press, 1998). ISBN 0-19-924880-X
* Inwwod, Brad, ''The Cambridge Companion to the Stoics'' (Cambridge: Cambridge University Press, 2003). ISBN 0-521-77985-5
* Long, A.A., ''Epictetus: A Stoic and Socratic Guide to Life'' (Oxford: Oxford University Press, 2004). ISBN 0-19-926885-1
* Long, A.A., ''Hellenistic Philosophy: Stoics, Epicureans, Sceptics'' (Los Angeles: University of California Press, 1986). ISBN 0-520-05808-9
* Long, A.A., ''Stoic Studies'' (Los Angeles: University of California Press, 2001). ISBN 0-520-22974-6
* Striker, Gisela, ''Essays on Hellenistic Epistemology and Ethics'' (Cambridge: Cambridge University Press, 1996). ISBN 0-521-47641-0
 
== Tenglar ==
* {{SEP|skepticism-ancient|Ancient Skepticism}}
* {{SEP|carneades|Carneades}}
* {{SEP|epicurus|Epicurus}}
* {{SEP|pyrrho|Pyrrho}}
* {{SEP|stoicism|Stoicism}}
* {{IEP|a/aeneside.htm|Aenesidemus}}
* {{IEP|s/skepanci.htm|Ancient Greek Sceticism}}
* {{IEP|c/carneade.htm|Carneades}}
* {{IEP|c/cleanthe.htm|Cleanthes}}
* {{IEP|c/chrysipp.htm|Chrysippus}}
* {{IEP|e/epictetu.htm|Epictetus}}
* {{IEP|e/epicur.htm|Epicurus}}
* {{IEP|p/pyrrho.htm|Pyrrho}}
* {{IEP|s/stilpo.htm|Stilpo}}
* {{IEP|s/stoicism.htm|Stoicism}}
* {{IEP|s/StoicEth.htm|Stoic Ethics}}
* {{IEP|s/stoicmind.htm|Stoic Philosophy of Mind}}
* {{IEP|g/garden.htm|The Garden of Epicurus}}
* {{IEP|s/stoa.htm|The Stoa}}
* {{Vísindavefurinn|5208|Hver er saga grískrar heimspeki?}}
 
[[Flokkur:Hellenísk heimspeki| ]]
 
[[bg:Хеленистическа философия]]
[[ca:Filosofia hel·lenística]]
[[en:Hellenistic philosophy]]
58.112

breytingar