Munur á milli breytinga „Guðmundur góði Arason“

ekkert breytingarágrip
m
[[Mynd:BishopGudmundurArason.jpg|thumb|Guðmundur góði]]
[[Mynd:Guðmundur Arason.jpg|thumb|Stytta af Guðmundi Arasyni á Hólum]]
'''Guðmundur Arason hinn góði''' fæddist á Grjótá í [[Hörgárdalur|Hörgárdal]] [[1161]] en lést á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] í Hjaltadal 1237. Hann tók [[biskupsvígsla|biskupsvígslu]]16. í [[Niðarósdómkirkja|Niðarósdómkirkjumars]] í [[Noregur|Noregi1237]]. [[1203]] ogHann var starfandi biskup á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] ([[1203]] - [[1237]]). Hann fékk fljótt orð á sig fyrir góðmennsku og þótti hafa til að bera mikla mildi og mýkt. Hann hlaut því viðurnefnið „góði“ sem merkir [[helgur maður]] og töldu sumir að í nálægð hans gætu gerst [[kraftaverk]]. Hann varð fljótt umdeildur biskup og átti alla sína biskupstíð í deilum við volduga höfðingja.
 
== ÆviágripPrestur ==
Guðmundur var óskilgetinn og þegar hann var ungur féll faðir hans úti í Noregi þegar hann bjargaði [[Erlingur skakki|Erlingi skakka]] jarli undan óvinum. Föðurbróðir Guðmundar, Ingimundur prestur, ól hann upp á hálfgerðum flækingi, barði hann til bókar og var harður við hann. Um 1180 ætluðu þeir til útlanda en skipið fórst við [[Hornstrandir]]. Guðmundur bjargaðist en slasaðist illa á fæti, átti lengi í þeim meiðslum og varð þá trúmaður og [[meinlæti|meinlætamaður]]. Hann var vígður til prests 1185.
Guðmundur var óskilgetinn og var faðir hans veginn þegar hann var ungur en föðurbróðir hans ól hann upp og barði hann til bókar og var harður við hann. Hann var vígður til prests 1185. Hann var svo prestur á nokkrum stöðum í [[Skagafjörður|Skagafirði]] og síðan á [[Vellir|Völlum]] í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]] og fór mikið orð af trúhneigð hans, meinlætalifnað, örlæti og líknsemi við þá er minna máttu sín. Guðmundur var skyldur konu [[Kolbeinn Tumason|Kolbeins Tumasonar]], höfðingja [[Ásbirningar|Ásbirninga]] í Skagafirði, og fékk Kolbeinn hann til að gerast heimilisprestur sinn á [[Víðimýri]]. Skömmu síðar dó [[Brandur Sæmundsson|Brandur biskup]] á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] og kom Kolbeinn því til leiðar að Guðmundur var kjörinn biskup í hans stað. Færðist Guðmundur fyrst undan en á endanum tók hann við kjöri og bjóst Kolbeinn við að hann yrði sér leiðitamur.
 
Hann var svo prestur á nokkrum stöðum í [[Skagafjörður|Skagafirði]] og síðan á [[Vellir|Völlum]] í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]] og fór mikið orð af trúhneigð hans, meinlætalifnað, örlæti og líknsemi við þá er minna máttu sín. Fljótlega fór það orð af honum að hann gæti gert ýmis kraftaverk, læknað sjúka og rekið út illa anda. Varð þetta til þss að höfðingjar sóttust eftir að fá hann til sín. Hann ferðaðist líka mikið um, vígði brunna og gerði áheit. [[Gvendarbrunnar|Gvendarbrunna]] má enn finna víða um land og til er þekkt þjóðsaga um það þegar Guðmundur blessaði [[Drangey]] á Skagafirði.
Þegar Guðmundur tók við embætti biskups á Hólum skipaði hann svo fyrir, að enginn í biskupsdæminu ætti að svelta og allir, sem kæmu að Hólum, ættu að fá tvær máltíðir á dag. Ekki var höfðingjavaldið hrifið af góðverkum hans og fannst þeim óþarfi að vera að gefa fátækum mat alla daga. Guðmundur neitaði að gera eins og Kolbeini þóknaðist og hélt fast fram [[kirkjulög|kirkjulögum]] gegn landslögum, fór eftir sannfæringu sinni og var mjög staðfastur. Hann varð því fljótt umdeildur biskup og átti hann alla sína biskupstíð í deilum við volduga [[höfðingi|höfðingja]]. Deilum Guðmundar og Kolbeins lauk með [[Víðinesbardagi|Víðinesbardaga]] þar sem Kolbeinn lést eftir að hafa fengið stein í höfuðið. Talið er að Kolbeinn hafi skömmu fyrir dauða sinn samið sálminn [[Heyr, himna smiður]], en þar biður skáldið Guð fyrirgefningar. Guðmundur og lið hans áttu næstu ár í erjum við [[Arnór Tumason|Arnór]] bróður Kolbeins og menn hans og lentu í fleiri bardögum svo sem [[Helgastaðabardagi|Helgastaðabardaga]] í ágústlok 1220, en afdrifaríkastur fyrir biskup var þó [[Grímseyjarför|Grímseyjarbardagi]] vorið [[1222]]. Þá laut hann lægra haldi fyrir [[Sighvatur Sturluson|Sighvati Sturlusyni]] og [[Sturla Sighvatsson|Sturlu]] syni hans en þeir voru að hefna vígs [[Tumi Sighvatsson|Tuma Sighvatssonar]] sem menn Guðmundar líflétu á Hólum veturinn áður.
 
== Biskupskjör ==
Vegna þeirra deilna, sem Guðmundur átti í, hraktist hann oft frá [[Hólar|Hólum]] og var á flakki um landið og hraktist einnig til Noregs. Honum var víða vel tekið og fylgdi honum jafnan fjöldi fólks, enda var hann talinn [[helgur maður]]. Á þessu flakki sínu [[blessa|blessaði]] Guðmundur mörg [[vatnsból]] og einnig kletta og fuglabjörg. [[Gvendarbrunnar|Gvendarbrunna]] má enn finna víða um land og til er þjóðsaga um það þegar Guðmundur blessaði [[Drangey]] á [[Skagafjörður|Skagafirði]].
Guðmundur var orðinn hálfblindur og gamall maður þegar hann hætti loks að flakka um landið og fékk frið heima á [[Hólar|Hólum]]. Hann lést árið 1237.
 
Guðmundur var skyldur konu [[Kolbeinn Tumason|Kolbeins Tumasonar]], höfðingja [[Ásbirningar|Ásbirninga]] í Skagafirði, og fékk Kolbeinn hann til að gerast heimilisprestur sinn á [[Víðimýri]]. Skömmu síðar dó [[Brandur Sæmundsson|Brandur biskup]] á [[Hólar í Hjaltadal|Hólum]] og kom Kolbeinn því til leiðar að Guðmundur var kjörinn biskup í hans stað. Færðist Guðmundur fyrst undan en á endanum tók hann við kjöri og bjóst Kolbeinn við að hann yrði sér leiðitamur, svo að hann gæti stýrt bæði leikmönnum og kennimönnum á Norðurlandi. Guðmundur fór þá til Hóla að undirbúa vígsluferð sína en Kolbeinn fór með og tók undir sig staðarforráð og líkaði Guðmundi það ekki en á endanum varð að ráði að Kolbeinn setti [[Sigurður Ormsson|Sigurð Ormsson]] Svínfelling, stjúpföður sinn, til búsforráða á Hólum.
==Fornar heimildir um Guðmund góða==
 
Fljótlega eftir andlát hans var hafist handa við að skrifa sögu hans en söguritarinn virðist hafa fallið frá í miðjum klíðum því ritið endar fyrirvaralaust þar sem Guðmundur er á leið til biskupsvígslu í Noregi. Þetta er hin svokallaða [[Prestssaga Guðmundar Arasonar]], sem er engu að síður mikilvæg sagnfræðiheimild, og er bæði notuð í [[Sturlunga|Sturlungu]] og í sögum Guðmundar biskups góða. Guðmundur góði kemur enn fremur fyrir í [[Íslendingasaga Sturlu Þórðarsonar|Íslendingasögu]] Sturlu Þórðarsonar, Hrafns sögu Sveinbjarnarsonar, Arons þætti og víðar. Um og upp úr 1320 voru síðan ritaðar sérstakar ævisögur biskups sem prentaðar eru í Biskupasögum. Þær eru að miklu leyti byggðar á fyrrgreindum heimildum en mörgum kraftaverkasögum bætt við.
[[Hrafn Sveinbjarnarson]] fylgdi Guðmundi út til vígslu 1202 og var hann vígður af Eiríki erkibiskupi í [[Niðarós]]dómkirkju 13. apríl 1203. Guðmundur kom svo heim um sumarið og tók við embætti biskups á Hólum en vorið eftir sendi hann Sigurð til [[Munkaþverá]]r og setti hann síðan niður á [[Möðruvellir (Hörgárdal)|Möðruvöllum í Hörgárdal]], sem biskupsstóllinn hafði þá eignast. Þetta líkaði Kolbeini ekki því að hann treysti biskupi engann veginn fyrir fjármálum biskupsstólsins, og brátt urðu ágreiningsefnin fleiri.
 
== Víðinesbardagi ==
 
Kolbeinn taldi sig eiga fé hjá presti einum í Skagafirði og stefndi honum en biskup sagði að prestar ættu ekki að vera undir landslögum, heldur kirkjulögum. Þetta jók enn á ósættið og fór svo að biskup [[bannfæring|bannfærði]] Kolbein [[1206]]. Hörðnuðu deilurnar stöðugt og vildi biskup ekki gefa sig, heldur bauð að skjóta málinu til erkibiskups í Noregi. Um leið átti Guðmundur í deilum við Sigurð Ormsson og Hall Kleppjárnsson, goðorðsmann á [[Hrafnagil]]i.
 
Deilum Guðmundar og Kolbeins lauk með [[Víðinesbardagi|Víðinesbardaga]] þar sem Kolbeinn lést eftir að hafa fengið stein í höfuðið. Talið er að Kolbeinn hafi skömmu fyrir dauða sinn samið sálminn [[Heyr, himna smiður]], en þar biður skáldið Guð fyrirgefningar. Eftir það lagði biskup mikil fégjöld og þungar skriftir á fylgismenn Kolbeins. Þá og oftar þóttu menn hans ganga hart fram, enda var sagt að biskup hefði litla stjórn á þeim og var honum kennt um ofbeldisverk þeirra og uppivöðslusemi. Missti biskup því mikið af þeim stuðningi sem hann hafði haft hjá bændum en fátæklingar og betlarar söfnuðust að honum.
 
== Flökkubiskup ==
 
Deilunum var engan veginn lokið. Guðmundur og lið hans áttu næstu ár í erjum við [[Arnór Tumason|Arnór]] bróður Kolbeins og menn hans, og raunar við flesta íslenska höfðingja nema [[Oddaverjar|Oddaverja]] og Hrafn Sveinbjarnarson á meðan hans naut við, þótt biskup ætti stundum skjól hjá [[Snorri Sturluson|Snorra Sturlusyni]]. Þar var hann eftir að Arnór hrakti hann frá Hólum 1209 og drap nokkra manna hans. Næstu ár flakkaði hann um landið og var mest á Vestfjörðum en [[1214]] fór hann út á fund erkibiskups, tókst að fá hann á sitt band og fór aftur til Íslands [[1218]] og settist að á Hólum. Brátt kom þó Arnór Tumason, leysti upp skóla sem biskup hafði komið á fót en tók hann og hafði hann í haldi um veturinn. Um sumarið flutti hann Guðmund suður á [[Hvítárvellir|Hvítárvelli]] en þangað kom [[Eyjólfur Kársson]] og bjargaði honum.
 
Næstu ár var biskup á hrakningi um landið með lið sitt við litlar vinsældir og lenti þá meðal annars í [[Helgastaðabardagi|Helgastaðabardaga]] í ágústlok 1220, en afdrifaríkastur fyrir biskup var þó [[Grímseyjarför|Grímseyjarbardagi]] vorið [[1222]]. Þá laut hann lægra haldi fyrir [[Sighvatur Sturluson|Sighvati Sturlusyni]] og [[Sturla Sighvatsson|Sturlu]] syni hans en þeir voru að hefna vígs [[Tumi Sighvatsson|Tuma Sighvatssonar]] sem menn Guðmundar líflétu á Hólum veturinn áður.
 
== Elliár ==
 
Biskup var sjálfur rekinn til Noregs um sumarið og var þar í fjögur ár. Erkibiskup skaut málinu til páfa en úr svarbréfi páfa eru nú aðeins þekkt orðin ''Si vult cedare, cedat'' - Vilji hann víkja, þá víki hann.
 
Árið 1226 fór Guðmundur aftur heim en [[Magnús Gissurarson|Magnúsi]] Skálholtsbiskupi, sem var í hópi andstæðinga hans, var stefnt utan nokkru síðar. Þegar hann kom heim eftir fjögur ár hafði hann meðferðis bréf þar sem embættið var tekið af Guðmundi en ekki var því þó framfylgt. Guðmundur var hins vegar orðinn gamall og hefur kannski ekki þótt jafnmikill ógnvaldur við veldi höfðingjanna og áður. Hann hafði heldur ekki stóran flokk fylgismanna með sér eins og verið hafði. Guðmundur var orðinn hálfblindur og gamall maður þegar hann hætti loks að flakka um landið og fékk frið heima á Hólum tvö síðustu æviárin. Hann lést árið 1237.
 
== Fornar heimildir um Guðmund góðagóð a==
Fljótlega eftir andlát hans var hafist handa við að skrifa sögu hans en söguritarinn virðist hafa fallið frá í miðjum klíðum því ritið endar fyrirvaralaust þar sem Guðmundur er á leið til biskupsvígslu í Noregi. Þetta er hin svokallaða [[Prestssaga Guðmundar Arasonar]], sem er engu að síður mikilvæg sagnfræðiheimild, og er bæði notuð í [[Sturlunga|Sturlungu]] og í sögum Guðmundar biskups góða. Guðmundur góði kemur enn fremur fyrir í [[ÍslendingasagaÍslendinga Sturlusaga|Íslendinga Þórðarsonar|Íslendingasögusögu]] Sturlu Þórðarsonar, [[Hrafns saga Sveinbjarnarsonar|Hrafns sögu Sveinbjarnarsonar]], [[Arons saga Hjörleifssonar|Arons þætti]] og víðar. Um og upp úr 1320 voru síðan ritaðar sérstakar ævisögur biskups sem prentaðar eru í [[Biskupasögur|Biskupasögum]]. Þær eru að miklu leyti byggðar á fyrrgreindum heimildum en mörgum kraftaverkasögum bætt við.
 
== Heimildir ==
* {{Bókaheimild|höfundur=Hrund Hlöðversdóttir|ár=2006|titill=Merkir sögustaðir, Hólar|útgefandi=Námsgagnastofnun, Reykjavík}}
* {{vefheimild|url=http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=2758947|titill=Guðmundur biskup góði. Þjóðviljinn 15. ágúst 1951}}
 
* {{vefheimild|url=http://books.google.is/books?id=bKkFAAAAQAAJ&ots=chkSDKInXi&dq=Biskupa%20s%C3%B6gur&pg=PR1#v=onepage&q=&f=false|titill=Biskupasögur á Google Books}}
{{Töflubyrjun}}
{{Erfðatafla |
Óskráður notandi