Munur á milli breytinga „János Kádár“

60 bætum bætt við ,  fyrir 1 mánuði
ekkert breytingarágrip
 
 
==Æviágrip==
János Kádár fæddist þann 26. maí árið 1912 í hafnarbænum [[Rijeka|Fiume]], sem tilheyrir nú [[Króatía|Króatíu]] en var á þeim tíma hluti af [[Ungverjaland]]i (innan [[Austurríki-Ungverjaland|austurrísk-ungverska keisaradæmisins]]). Hann kom úr bændafjölskyldu og gekk í skóla í [[Kapoly]] en flutti síðar með móður sinni til [[Búdapest]]. Þegar János var fjórtán ára gamall byrjaði hann að vinna í járniðnaðinum. Hann gekk í [[Ungverski kommúnistaflokkurinn|ungverska kommúnistaflokkinn]] þegar hann var tvítugur.<ref name=dv1982>{{Tímarit.is|''2462753''|''Kvislingurinn sem vann hylli þjóðar sinnar''|útgáfudagsetning=26. maí 1982|blað=''[[Dagblaðið Vísir]]''|skoðað=29. maí 2020|blaðsíða=10}}</ref>
 
Kádár var orðinn minniháttar flokksleiðtogi kommúnista þegar [[seinni heimsstyrjöldin]] braust út. Á styrjaldarárunum var Kádár einn tíu meðlima í stjórn Kommúnistaflokksins í Búdapest og varð náinn vinur annars kommúnistaleiðtoga, [[László Rajk]]. Rajk nefndi son sinn í höfuðið á Kádár árið 1949 og Kádár varð guðfaðir hans.<ref name=Paloczi>{{Tímarit.is|''1310528''|''Mannlýsing ómennis''|útgáfudagsetning=29. maí 1957|blað=''[[Morgunblaðið]]''|skoðað=29. maí 2020|höfundur=George Paloczi-Horovath|blaðsíða=14-15}}</ref>
 
Eftir að Sovétmenn hertóku Ungverjaland í kjölfar seinni heimsstyrjaldarinnar og komu þar á fót kommúnistastjórn varð Kádár framkvæmdastjóri Kommúnistaflokksins í Búdapest en Rajk varð innanríkisráðherra í ríkisstjórn [[Mátyás Rákosi|Mátyásar Rákosi]]. Rajk var hins vegar lækkaður í tign árið 1948 eftir ágreining við Rákosi og gerður utanríkisráðherra en Kádár tók við sem innanríkisráðherra.<ref name=Paloczi/> Kádár var því yfirmaður lögreglunnar þegar Rajk var handtekinn, dæmdur og tekinn af lífi fyrir meint föðurlandssvik. Kádár fordæmdi Rajk opinberlega sem njósnara, heimsvaldasinna, flugumann [[Josip Broz Tito|Títós]] og fyrrverandi handbendi [[Miklós Horthy|Horthy-lögreglunnar]], [[Gestapo]] og [[SDECE|frönsku]] og [[CIA|bandarísku leyniþjónustunnar]].<ref name=Paloczi/> Í hljóðupptöku af fundi Kádárs og Rajks var opinberað að Kádár sjálfur trúði ekki á sekt vinar síns en taldi hann engu að síður á að játa sekt sína til þess að þjóna hagsmunum flokksins og koma höggi á Tító.<ref name=blóðið1>{{Tímarit.is|''3295745''|''Blóðið og friðþægingin: Saga Janosar Kadar, fyrri grein''|útgáfudagsetning=19. ágúst 1973|blað=''[[Lesbók Morgunblaðsins]]''|skoðað=29. maí 2020|höfundur=William Shawcross|blaðsíða=7, 12}}</ref>
 
Handtaka Rajks varð upphafið að hreinsunarherferð í flokksröðum ungverskra kommúnista. Kádár varð sjálfur fyrir barðinu á hreinsununum og handtekinn, pyndaður og fangelsaður í maí árið 1951. Hann hlaut hins vegar uppreist æru árið 1954 eftir að [[Imre Nagy]] varð forsætisráðherra í fyrra sinn og var endurkjörinn í flokksforystuna eftir að Rákosi var bolað frá völdum tveimur árum síðar.<ref name=dv1982/>
 
Þegar [[uppreisnin í Ungverjalandi]] braust út árið 1956 var kommúnistaflokkurinn endurskipulagður sem [[Ungverski sósíalíski verkamannaflokkurinn]] og Kádár var kjörinn aðalritari hans. Imre Nagy varð forsætisráðherra í annað skipti og Kádár lýsti því yfir í útvarpsávarpi þann 30. október að flokkurinn myndi fylgja stjórnarstefnu Nagy til að koma til móts við byltingarmennina í einu og öllu. Þann 1. nóvember læddist Kádár hins vegar úr ungversku ríkisstjórnarbyggingunni í Búdapest yfir í bækistöðvar Sovétmanna. Þegar sovéski herinn gerði innrás í Ungverjaland til að stöðva byltinguna þann 4. nóvember gekk Kádár í lið með þeim og gerðist forsætisráðherra sovéskrar leppstjórnar.<ref name=Paloczi/><ref>{{Tímarit.is|''1643602''|''Hvers vegna gekk Kadar í lið með Rússum?''|útgáfudagsetning=8. nóvember 1986|blað=''[[Morgunblaðið]]''|skoðað=31. maí 2020|blaðsíða=12}}</ref>
 
Nagy leitaði hælis í sendiráði [[Sósíalíska sambandslýðveldið Júgóslavía|Júgóslavíu]] í Búdapest en þann 21. nóvember taldi Kádár hann á að gefa sig fram og lofaði Nagy að hann fengi að yfirgefa landið óáreittur. Eftir að Nagy gaf sig fram var hann hins vegar handtekinn og dæmdur til dauða.<ref name=Paloczi/>
 
Í kjölfar byltingarinnar var Kádár hataður af þjóð sinni og almennt álitinn „kvislingur“ eða „föðurlandssvikari“ fyrir að svíkja Nagy og ganga í lið með sovéska innrásarhernum. Þegar stjórn Kádárs var traust í sessi reyndist hann hins vegar umbótasinnaðari en von var á og mun frjálslyndari en flestir aðrir kommúnistaleiðtogar [[Austurblokkin|austurblokkarinnar]]. Stjórn Kádárs hóf stórtækar efnahagsumbætur í frjálslyndisátt upp úr 1960. Kádár veitti einkafyrirtækjum aukið svigrúm til að starfa í Ungverjalandi, bætti starfsskilyrði opinberra starfsmanna og leyfði starfsemi kirkjunnar og trúarbragðakennslu í Ungverjalandi á ný.<ref name=mbl1983>{{Tímarit.is|''1580215''|''„Svikarinn“ sem vann hug þjóðar sinnar''|útgáfudagsetning=17. september 1983|blað=''[[Morgunblaðið]]''|skoðað=29. maí 2020|höfundur=Lajos Lederer|blaðsíða=18}}</ref> Frjálslynt stjórnarfar Kádárs og aukin áhersla á neyslu frekar en þungaiðnað komu því til leiðar að Ungverjaland naut meiri efnahagsfarsældar en nágrannaríkin og að aðgangur Ungverja að ýmsum nytja- og munaðarvörum eins og sjónvörpum, ísskápum, ryksugum og bifreiðum var betri en í flestum öðrum kommúnistaríkjum.<ref name=blóðið2/><ref>{{Tímarit.is|''1643600''|''Ungverjar sætta sig við Kadar''|útgáfudagsetning=8. nóvember 1986|blað=''[[Morgunblaðið]]''|skoðað=31. maí 2020|blaðsíða=10-11}}</ref>
 
Í stað þess að vera einráður í stjórn Ungverjalands líkt og Rákosi hafði verið tók Kádár upp samstjórn margra og réð gjarnan til sín utangarðsmenn og sérfræðinga til þess að ná sambandi við utanflokksmenn. Hann lifði jafnframt mun hófsamara líferni en margir kommúnistaleiðtogar í öðrum löndum sem höfðu myndað nýjar valdaklíkur sem sátu einar að öllum munaðarvörum. Slagorð Kádárs frá árinu 1961 voru „Sá sem er ekki á móti oss, er með oss“, sem var beinn viðsnúningur frá kenniorðum Rákosi, „Sá sem er ekki með oss, er á móti oss“.<ref name=blóðið2>{{Tímarit.is|''3295764''|''Blóðið og friðþægingin: Saga Janosar Kadar, seinni grein''|útgáfudagsetning=26. ágúst 1973|blað=''[[Lesbók Morgunblaðsins]]''|skoðað=29. maí 2020|höfundur=William Shawcross|blaðsíða=11-12}}</ref>
 
Kádár naut almennrar virðingar undir lok stjórnartíðar sinnar en vinsældir hans voru þó farnar að dvína þegar leið á níunda áratuginn. Kádar var settur af sem leiðtogi Ungverska sósíalíska verkamannaflokksins árið 1988 og [[Károly Grósz]] tók við af honum. Grósz var aðeins leiðtogi Ungverjalands í um eitt ár áður en yfirráð kommúnista í Ungverjalandi liðu undir lok árið 1989.<ref>{{Tímarit.is|''1681459''|''Felldi tár er hann réttlætti stjórnarhætti sína''|útgáfudagsetning=25. maí 1988|blað=''[[Morgunblaðið]]''|skoðað=31. maí 2020|blaðsíða=33}}</ref> Kádár lést aðeins fáeinum mánuðum áður en flokksræði ungverska kommúnista leið undir lok.
 
==Tilvísanir==