Munur á milli breytinga „Evrópskur ferskvatnshumar“

ekkert breytingarágrip
(Ný síða: {{Taxobox | color = Brúnn | name = Evrópskur ferskvatnshumar | image = thumb|Austropotamobius pallipes | regnum = Animalia | phylum = Arthropo...)
 
 
= Evrópskur ferskvatnshumar =
Evrópskur ferskvatnshumar (''[[./Https://en.wikipedia.org/wiki/Austropotamobius%20pallipes Austropotamobius pallipes]]'') (e. white-clawed crayfish), hér eftir nefnt EFH er humrungur sem lifir í fersku vatni. Hann er upprunnin á [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]] og er að finna á [[Bretland|Bretlandi]] og víða um [[Evrópa|Evrópu]], þá sérstaklega á [[Íberíuskagi|Íberíuskaganum]] en hann er samt sem áður í útrýmingarhættu. Humrungar eru eins og humrar í útliti en munurinn er að [[Humrar|humar]] lifir í sjó en humrungar í fersku vatni. Mikið er gert til þess að vernda tegundina um alla [[Evrópa|Evrópu]].<br />
<br />
 
== Útlit ==
EFH er brúnn eða bronsaður á lit, hann hefur fimm pör af fótum en fremsta parið hefur þróast í stórar og sterkar klær. Augun eru eins og kringlóttar svartar perlur sem eru áfastar á höfði og er hann í útlitinu eins og humar. Hann verður að meðaltali um 10 cm (3,9 tommur) langur<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.northyorkmoors.org.uk/discover/rivers/wildlife-on-the-river/white-clawed-crayfish|title=White-clawed crayfish|website=North York Moors National Park|language=en|access-date=2020-04-01}}</ref> og 90 gr.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.wildlifetrusts.org/wildlife-explorer/invertebrates/crustacea-centipedes-and-millipedes/white-clawed-crayfish|title=White-clawed crayfish {{!}} The Wildlife Trusts|website=www.wildlifetrusts.org|access-date=2020-04-01}}</ref> Hann verður [[Kynþroski|kynþroska]] um 3-4 ára aldur og verður um 10-12 ára á [[England|Englandi]] en á [[Spánn|Spáni]] verður hann einungis 6–8 ára.<ref name=":2">{{Vefheimild|url=1|titill=White-clawed Crayfish (Austropotamobius pallipes) – Spain (ALP and ATL).|höfundur=|útgefandi=(e.d.).|mánuður=|ár=|mánuðurskoðað=|árskoðað=|safnár=Sótt af https://circabc.europa.eu/sd/a/68c4d597-c79e-4850-9c1a-594e05c81df2/ES%20-%20White-clawed%20Crayfish%20(Austropotamobius%20pallipes)%20-%20Final.pdf}}</ref><br />
<br />
 
== Lifnaðarhættir og búsvæði ==
EFH kýs að búa í vatnsföllum og [[Á|ám]] þar sem vatnið er tært, aðeins um einn metri að dýpt og ágætis streymi er á [[Vatn|vatninu]]. Þá er aðeins að finna á svæðum þar sem vatnið inniheldur mikið af [[Kalsíumkarbónat|kalsíumkarbónati]], ástæðan fyrir því er að þeir þurfa kalsíum til að mynda og styrkja skelina sína. Þess vegna eru þeir algengastir í Mið og Norður- Englandi þar sem vatnið þar inniheldur meira af kalsíum.<ref name=":0" />
 
EFH er [[næturdýr]]. Á daginn halda þeir sig í holum í árbakkanum eða undir steinum eða trjárótum og í litlum sprungum. Á nóttunni fara þeir úr felum til þess að ná sér í fæðu. Þeir halda sig á um eins metra dýpi og labba áfram á fótunum en ef þeir þurfa að fara hraðar yfir eins og að flýja rándýr fara þeir hraðar afturábak og nota þeir sterka halann sinn til þess.<ref name=":0" />
 
EFH borðar plöntur, önnur dýr og dauða hluti. Þeir veiða með stóru klónum sínum aðra hryggleysingja eins og snigla, skordýralirfur eða litla fiska og nota svo klærnar til þess að rífa bráðina í sundur áður en þeir setja hana í munninn. Helstu dýr sem eru að borða EFH eru fiskar, fuglar, rottur og otrar.<ref name=":0" />
 
Seiðin eru aðallega að finna í jaðargróðri eins og þörungum, fínni möl, plönturótum og einnig í rusli við árbakkana. Fullorðna EFH er aðallega að finna í og við grýtta árbakka. EFH er einnig að finna í tjörnum, uppistöðulónum, laugum og borholum. Hann er nokkuð þolinn gagnvart mismunandi umhverfis aðstæðum og þá sérstaklega gagnvart hitastigi og súrefni en hann er þó frekar viðkvæmur fyrir mengun. Á Spáni er helst að finna EFH þar sem lítið sem ekkert er af fiski.<ref name=":2" /><br />
<br />
 
== Hrygning og vöxtur ==
EFH parast á haustin, eggin festast við neðri hluta hala kvendýrsins og ber hún þau þar til þau klekjast síðla vors.<ref name=":0" />
 
Skelin verndar EFH fyrir áreiti en skelin vex ekki með honum þegar hann stækkar. Á fyrsta árinu skiptir hann nokkrum sinnum um [[skel]] en það gerist þannig að skelin dettur af og ný tekur að myndast. Á fullorðinsárunum gerist það hins vegnar einungis einu sinni á ári. Þegar ný skel er að myndast er EFH berskjaldaðri fyrir að verða étinn af öðrum dýrum. EFH getur náð allt að 12 ára aldri svo að hann skiptir nokkrum sinnum um skel á ævinni.<ref name=":0" /> Svo að skelin geti vaxið sem hraðast þarf hann að vera í steinefna- og kalsíumríku vatni en það styrkir skelina.<ref name=":1" /><br />
<br />
 
== Útbreyðsla ==
[[Mynd:Útbreyðsla_EFH.png|thumb|Útbreyðsla EFH um Evrópu]]
Mest er af EFH í Bretlandi. Hann má finna víða í Bretlandi en hann er einna algengastur í Austur-<nowiki/>[[Wales]] og í suður og vesturhluta [[Norður-Írland|Norður-Írlands]].<ref name=":3">{{Cite web|url=https://sac.jncc.gov.uk/species/S1092/|title=White-clawed (or Atlantic stream) crayfish (Austropotamobius pallipes) - Special Areas of Conservation|website=sac.jncc.gov.uk|access-date=2020-04-01}}</ref>
 
Landfræðileg sviðamörk eru [[Skotland]] í norður, Spánn í suður og vestur og [[Svartfjallaland]] í austur. Talsvert er af EFH í [[Alpafjöll|Ölpunum]], við [[Atlantshaf|Atlandshafið]], meginlandi [[Evrópa|Evrópu]] og við [[Miðjarðarhafið]]. Á Spáni dreifðist tegundin hratt á svæðum sem hafa hátt gildi kalsíum í vatni. Í ölpunum er hann að finna við lægstu árfarvegina. Á svæðum við [[Atlantshaf|Atlandshafið]] er tegundina helst að finna í [[París]] í [[Frakkland|Frakklandi]], Cantabaria, Austurias, [[Navarra]], [[La Rioja]] og á [[Spánn|Spáni]].<ref name=":2" /><br />
<br />
 
== Veiðar ==
[[Mynd:Heildarafli_EFH.png|thumb|Heildarafli EFH]]
Bannað er að veiða EFH vegna þess að hann er í útrýmingarhættu. Hann er aðeins veiddur af vísindamönnum sem eru að rannsaka tegundina og þurfa þeir sérstakt leyfi til þess, þá er hann bæði veiddur í gildrur og einnig með háfum. Árið 1957 var veitt 3.500 tonn á Spáni en fór hratt niður og var veitt um eða undir 1.000 tonn á Spáni frá 1960 til 1986 en þá hættu allar veiðar á Spáni. Í Frakklandi voru veidd 2 tonn árið 2014 en ekki eru til önnur gögn um veiðar á EFH.<ref>{{Cite web|url=http://www.fao.org/fishery/statistics/software/FishStatJ/en|title=FAO Fisheries & Aquaculture - FishStatJ|website=www.fao.org|access-date=2020-04-01}}</ref><br />
<br />
 
== Útrýmingarhætta ==
EFH er eini innfæddi humrungurinn í Bretlandi. Honum er þó ógnað vegna útbreiðslu innfluttra humrunga sem fluttir voru til Bretlands á áttunda og níunda áratugnum en upphaflega var það gert til þess að anna veitingahúsum. Einnig komu innfluttu humrungarnir með veiru með sér sem er að drepa EFH.<ref name=":0" /> Helsta ógn EFH er [[:en:Procambarus_clarkii|Red Swamp]] og [[:en:Signal_crayfish|Signal]] ferskvatnshumrarnir sem fluttir voru frá Ameríku til Bretlands seint árið 1970 og hefur verið í ræktun í Bretlandi síðan þá. Signal ferskvatnshumarinn kom með veirusjúkdóm sem kallast [[:en:Crayfish_plague|Crayfish plága]] með sér sem kemur af sveppnum Aphanomyces astaci. Veiran breiddist hratt út sem olli því að mikið að EFH drapst. Einnig eru báðir Amerísku ferskvatnshumrarnir árásagjarnir, ágegnir, stærri og eignast fleiri afkvæmi svo að honum fjölgar hraðar og er að taka meira búsvæði af EFH.<ref name=":3" />
 
Árið 1981 voru sett lög í Bretlandi um verndun EFH.<ref name=":1" /> [[International Union for Conservation of Nature and Natural Resources|Internationarl Union for Conservation of Nature]] eru samtök sem standa fyrir verndun dýra og hafa þau rauðann lista yfir dýr í útrýmingarhættu. EFH er á þessum rauða lista sem gildir um heim allan.<ref>{{Cite web|url=https://www.iucnredlist.org/en|title=IUCN Red List of Threatened Species: White-clawed Crayfish|last=Assessment)|first=David Holdich (SRLI Crayfish|last2=Firenze)|first2=Francesca Gherardi (Università di|date=2010-04-14|website=IUCN Red List of Threatened Species|access-date=2020-04-01|last3=Julian Reynolds (Trinity College|first3=Dublin)|last4=Innsbruck)|first4=Leopold Füreder (University of|last5=Agency)|first5=Peter Sibley (Environment|last6=Souty-Grosset|first6=Catherine}}</ref> Árið 2010 var EFH metin vera í útrýmingarhættu hjá [[Evrópusambandið|ESB]], í Evrópu og á [[Alheimurinn|heimsvísu]].<ref name=":2" />
 
Það sem er meðal annars verið að gera til þess að vernda EFH er að setja upp girðingar til þess að koma í veg fyrir að nautgripir og sauðfé séu að skemma árbakkana, planta fleiri trjám svo að það séu fleiri trjárætur í ánum sem nýtast EFH og setja upp göngustíga svo að fólk geti gengið á þeim í staðin og notið umhverfisins án þess að vera að ganga of nálægt ánum og þar með að skemma árbakkana. Einnig er mikilvægt fyrir stangveiðifólk að sótthreinsa allan búnaðinn eins og veiðarfærin og stígvélin vel ef þeir ætla að fara í á þar sem EFH er svo að þeir séu ekki er bera með sér einhverja sjúkdóma eða veirur sem gætu drepið hann.<ref name=":0" /><br />
<br />
 
== Evrópski ferskvatnshumarinn á Spáni ==
Á sjöundaáratugnum var farið að taka eftir því að fækkað hafði af EFH á Spáni og var það aðallega vegna ofnýtingu á búsvæðum. Þeir voru nýttir á [[Spánn|Spáni]] fram á áttunda áratuginn. Á áttunda og níunda áratugnum voru fluttir inn Red Swamp og Signal ferskvatnshumrarnir eins og í Bretlandi og bar Signal ferskvatnshumarinn með sér sjúkdóminn sem drepur EFH.<ref name=":2" />
 
Árið 2009 var áætlað að um 1.050 einstaklingar af EFH væri á Íberíuskaganum sem er fjölgun frá árunum áður og er það vegna þess að farið var í svæðisbundna aðgerðir á svæðum sem eru laus við Red Swamp og Signal ferskvatnshumrana til þess að vernda og fjölga EFH.<ref name=":2" /><br />
<br />
 
== Tilvísunarlisti ==
19

breytingar