Munur á milli breytinga „Ísland“

Fjarlægi "Landið hefur gengið undir ýmsum nöfnum, einkum meðal ljóðskálda (sjá grein Heiti yfir Ísland)" úr inngangi, sú grein er mest listi yfir hin og þessi ljóðanöfnin svo nóg ætti að vera að það komi fram undir „Sjá einnig“. Fjarlægi hlekki á ártöl, ólíklegt að það gagnist einhverjum, verður annars mikil of-hlekkjun.
(Fjarlægi "Landið hefur gengið undir ýmsum nöfnum, einkum meðal ljóðskálda (sjá grein Heiti yfir Ísland)" úr inngangi, sú grein er mest listi yfir hin og þessi ljóðanöfnin svo nóg ætti að vera að það komi fram undir „Sjá einnig“. Fjarlægi hlekki á ártöl, ólíklegt að það gagnist einhverjum, verður annars mikil of-hlekkjun.)
| staða = Sjálfstæði
| atburður1 = [[Þjóðveldið|Þjóðveldi]]
| dagsetning1 = [[930]]
| atburður2 = ''[[Gamli sáttmáli|Norsk hjálenda]]''
| dagsetning2 = [[1262]]
| atburður3 = ''[[Kílarsamningurinn|Dönsk hjálenda]]''
| dagsetning3 = [[14. janúar]] [[1814]]
| atburður4 = [[Stjórnarskrá]] veitt
| dagsetning4 = [[1. desember]] [[1874]]
| atburður5 = [[Heimastjórnartímabilið|Heimastjórn]]
| dagsetning5 = [[1. febrúar]] [[1904]]
| atburður6 = [[Saga Íslands#Fullveldi|Fullveldi]]
| dagsetning6 = [[1. desember]] [[1918]]
| atburður7 = [[Lýðveldið Ísland|Lýðveldi]]
| dagsetning7 = [[17. júní]] [[1944]]
| flatarmál = 103.125
| stærðarsæti = 108
'''Ísland''' er [[eyríki]] í [[Atlantshafið|Norður-Atlantshafi]] á milli [[Grænland]]s, [[Færeyjar|Færeyja]] og [[Noregur|Noregs]]. Ísland er um 103.000 [[ferkílómetri|km²]] að stærð, næststærsta [[eyja]] [[Evrópa|Evrópu]] á eftir Bretlandi og sú átjánda stærsta í heimi. Á Íslandi búa um 355.000 manns.
 
''[[Landnámabók]]'' segir frá hvernig [[landnám Íslands]] hófst kringum árið [[874]] þegar [[Ingólfur Arnarson]] nam hér land, þó aðrir hefðu áður dvalið tímabundið á landinu. Á næstu áratugum og öldum flutti fjöldi fólks til Íslands á tímabili sem nefnt er [[landnámsöld]]. Ísland komst með [[Gamli sáttmáli|Gamla sáttmála]] undir vald [[Noregur|Noregs]] árið 1262 og var undir stjórn Norðmanna og [[Danmörk|Dana]] til ársins [[1918]], þegar það hlaut [[Sjálfstæðisbarátta Íslendinga|fullveldi]]. Danska ríkið fór þó með utanríkismál og landhelgisgæslu fyrir hönd Íslands og löndin höfðu sameiginlegan konung þar til [[lýðveldi]] var stofnað á Íslandi [[1944]]. Landið hefur gengið undir ýmsum nöfnum, einkum meðal [[ljóðskáld]]a (sjá grein ''[[Heiti yfir Ísland]]'').
 
Á síðari hluta [[20. öld|20. aldar]] jókst [[Verg landsframleiðsla|þjóðarframleiðsla]] Íslendinga til muna og innviðir og [[velferðarkerfi]] landsins efldust. Árið 2007 var Ísland þróaðasta land heims samkvæmt [[Vísitala um þróun lífsgæða|vísitölu SÞ um þróun lífsgæða]], en árið 2008 hófst [[Efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011|efnahagskreppan á Íslandi 2008–2011]]. Ísland er meðlimur í [[SÞ]], [[EFTA]], [[NATO]] og [[EES]].
{{Aðalgrein|Saga Íslands|Heiti yfir Ísland}}
 
Ísland var, samkvæmt [[Íslendingabók Ara fróða|Íslendingabók]], fyrst numið af [[Noregur|norskum]] og [[Keltar|gelískum]] ([[Skotland|skoskum]] og [[Írland|írskum]]) [[landnemi|landnemum]] undir lok [[9. öldin|níundu]] og [[10. öldin|tíundu aldar]]. [[Þjóðveldið]] var sett á stofn með [[Alþingi]] árið [[930]] en það er meðal elstu [[þing|þjóðþinga]] sem enn eru starfandi. [[Færeyjar|Færeyska]] [[w:fo:Løgting|Lögþingið]] og hið [[mön (Írlandshafi)|manska]] [[w:en:Tynwald|Tynwaldsþing]] eru þau norrænnu þing sem hafa sambærilegan aldur og Alþingi Íslendinga.
 
Flestir landsnámsmanna voru [[ásatrú]]ar þó nokkrir [[kristni]]r og höfðu þeir flestir kynnst kristinni trú og látið skírast á [[Bretlandseyjar|Bretlandseyjum]]. Um svipað leyti sendi [[Haraldur blátönn]] Danakonungur [[Saxland|saxneskan]] biskup til Íslands til kristniboðs. Ekki gekk það alltaf og komu fleiri kristniboðar hingað á næstu árum og varð þeim nokkuð ágengt. [[Ólafur Tryggvason]] Noregskonungur var mjög áhugasamur um að kristna Ísland — með góðu eða illu. Á Alþingi sumarið [[1000]] ákváðu Íslendingar að taka kristni að ráðum [[Þorgeir Ljósvetningagoði Þorkelsson|Þorgeirs ljósvetningagoða]] sem þó var ásatrúar sjálfur fram að því.
 
[[Mótmælendatrú]] var innleidd í [[Danmörk]]u árið [[1536]] og áhrif [[Lúther]]s bárust hingað um það leyti með [[Þýskaland|Þýskum]] veiði- og verslunarmönnum. [[Jón Arason]], síðasti kaþólski biskup Norðurlanda var tekinn af lífi í [[Skálholt]]i 7. nóvember árið [[1550]] og eru [[siðaskiptin]] á Íslandi oftast miðuð við þann dag.
 
{{Saga Íslands}}
Ísland var ekki sett undir erlend ríki fyrr en næstum fjórum [[öld]]um eftir að það var fyrst numið. Þá fór svo að [[Listi yfir Noregskonunga|Noregskonungur]] náði landinu undir sína krúnu árið [[1262]]. Síðar varð Ísland svo hluti af [[Kalmarsambandið|Kalmarsambandinu]] árið [[1397]], en [[Danmörk|danskir]] þjóðhöfðingar höfðu verið yfir Noregi og Íslandi frá [[1380]].
 
[[Svíþjóð]] leysti sig úr þessu sambandi árið [[1523]], og hét það þar eftir [[Dansk-norska ríkið]] og var gjarnan kallað Danaveldi. Seinna við aldamót [[18. öld|18.]] og [[19. öld|19. aldar]], í [[Napóleonsstyrjaldirnar|Napóleonsstyrjöldunum]] svokölluðu, reyndu Svíþjóð og Danmörk að halda hlutleysi sínu og árið [[1800]] gengu bæði löndin í svokallað “''Samband vopnaðs hlutleysis''” (''[[w:da:Væbnede neutralitetsforbund|Væbnede neutralitetsforbund]]'' á [[danska|dönsku]], ''[[w:en:Second League of Armed Neutrality|League of Armed Neutrality]]'' á [[enska|ensku]]).
[[Mynd:Denmark-Norway in 1780.svg|300px|thumb|left|Kort sem sýnir umfang Dansk-norska ríkisins um 1780]]
 
[[Bretland|Bretar]] töldu þetta ógn og réðust þar með á [[Kaupmannahöfn]] árið [[1801]]. Eftir það gekk Danmörk úr því fyrirnefnda sambandi og gekk í bandalag við [[Napóleon Bonaparte|Napóleon]], [[Frakkland|Frakkakeisara]]. Bretar réðust því aftur á Kaupmannahöfn [[1807]] og hafði Svíþjóð þá gengið í lið við Breta. Þar sem Napóleoni hafði verið í nöp við Bretland síðan [[1803]], neyddi hann Dani til að lýsa yfir stríði á hendur Svíþjóð árið [[1808]]. — Svíar hófu þar með innrás í Noreg, en á sama tíma réðust [[Rússland|Rússar]] á [[Finnland]] sem þá var undir sænskum yfirráðum. Þetta tveggja hliða stríð reyndist Svíum hörmung því allt Finnland var síðan fært undir yfirráð Rússa.
 
Árið [[1814]], þegar Danmörk var um það bil að tapa fyrir sænskum, rússneskum og þýskum hermönnum, samþykkti [[Friðrik VI|Friðrik VI Danakonungur]] [[Kílarsamningurinn|Kílarsamninginn]] um að færa Noreg undir [[Svíakonungar|Svíakonung]] í skiptum fyrir hið [[Pommern|sænska Pommern]] til að forðast hernám [[Jótland]]sskaga. Hinsvegar yrðu norsku eignirnar Ísland, [[Færeyjar]] og [[Grænland]] enn undir dönskum yfirráðum. Samningurinn tók aldrei formlega gildi, og lýsti Noregur yfir skammvinnu sjálfstæði og varð Pommern seinna undir [[Prússland|Prússneskum]] völdum. Með þessum hætti komst Ísland undir vald Danakonungs og varð hluti Danaveldis.
 
Ísland fékk [[stjórnarskrá]] og takmarkaða heimastjórn árið [[1874]] á þjóðhátíð í tilefni af [[1000 ára afmæli Íslandsbyggðar]], þar sem núverandi [[þjóðsöngur]] Íslands, [[Lofsöngur]] var frumfluttur. [[Fullveldi]] fylgdi í kjölfarið árið [[1918]] með [[Sambandslögin|Sambandslögunum]]. [[Kristján X]] var þar með sameiginlegur þjóðhöfðingi Danmerkur og Íslands til ársins [[1944]], þegar lýðveldið var stofnað. Bar hann titilinn ''konungur Íslands'' og var sá eini sem gerði það.
 
Árið 1949 gekk Ísland í varnarbandalagið [[NATÓ]]. Samningurinn var umdeildur og [[Óeirðirnar á Austurvelli 1949|urðu átök í kjölfarið]]. Ísland gerði varnarsamning við Bandaríkin. Ennfrem styrk hlaut landið styrk í formi [[Marshall-aðstoðin|Marshall-aðstoðarinnar]]. Fyrir styrkinn keyptu stjórnvöld fjölda togara og sjávarútvegur efldist. [[Varnarlið Íslands|Varnarlið Bandaríkjanna]] var á landinu frá 1951 til 2006.
Ísland er [[lýðveldi]] með þingbundinni stjórn. [[Framkvæmdavald]]ið liggur hjá [[Forseti Íslands|forseta]] og [[Ríkisstjórn Íslands|ríkisstjórn]]. Æðsti maður ríkisstjórnar er [[Forsætisráðherra Íslands|forsætisráðherra]]. Ríkisstjórnin ber ábyrgð gagnvart [[Alþingi]], sem er handhafi [[löggjafarvald]]sins ásamt forseta. [[Dómsvald]] er í höndum [[Dómstólar Íslands|dómstóla]]; æðsti dómstóll landsins er [[Hæstiréttur Íslands|Hæstiréttur]].
 
[[Forseti Íslands]] er [[þjóðhöfðingi]] landsins og er þjóðkjörinn í beinni kosningu allra kjörbærra manna. Kjörtímabil hans er 4 ár. Forseti er ábyrgðarlaus á ríkisstjórnarathöfnum og lætur [[ráðherra]] framkvæma vald sitt. Hann veitir formönnum stjórnmálaflokka umboð til stjórnarmyndunar eftir kosningar til Alþingis og skipar ráðherra en oftast er þessu ferli í raun stýrt af stjórnmálaflokkunum sjálfum, aðeins þegar þeir geta ómögulega komist að niðurstöðu sjálfir nýtir forsetinn sér þetta vald og skipar sjálfur ríkisstjórn. Þetta hefur þó ekki gerst í sögu lýðveldisins en gerðist [[1942]] þegar [[Sveinn Björnsson]], þáverandi [[ríkisstjóri Íslands]], skipaði [[utanþingsstjórn]]. Forseti Íslands hefur málskotsrétt gagnvart þinglögum samkvæmt stjórnarskrá og ber þá að efna til þjóðaratkvæðagreiðslu en lögin taka samt gildi, þangað til þau eru afnumin eða staðfest með þjóðaratkvæði.<ref>Deildar meiningar eru um raunveruleg völd forsetans, þá sérstaklega hvort hann geti neitað að skrifa undir lög og hvort slíkur gjörningur hafi einhverjar afleiðingar. Í [[Stjórnarskrá lýðveldisins Íslands|stjórnarskránni]] er sagt að slík synjun kalli á [[Þjóðaratkvæðagreiðsla|þjóðaratkvæðagreiðslu]] um lögin, en hins vegar lætur forseti ráðherra framkvæma vald sitt og eru margir á þeirri skoðun að það gildi um þetta vald eins og önnur völd forseta.</ref> [[Ólafur Ragnar Grímsson]], þáverandi forseti, nýtti sér málskotsréttinn fyrstur forseta á Íslandi, þegar hann neitaði að skrifa undir fjölmiðlalögin árið 2004.
 
[[Alþingi]], [[löggjafarþing]] Íslands, starfar í einni deild. 63 þingmenn þess eru kjörnir hlutfallskosningu í 6 [[Kjördæmi Íslands|kjördæmum]]. Kjörtímabilið er 4 ár en getur verið styttra ef það kemur til þingrofs en vald til að rjúfa þing liggur hjá ríkisstjórninni. Ráðherrar eiga einnig sæti á Alþingi en hafa ekki atkvæðarétt nema þeir séu einnig þingmenn en sú er reyndar venjan. Alþingi velur sér forseta til að hafa yfirumsjón með fundum þess. Ríkisstjórnir á Íslandi eru nánast ávallt samsteypustjórnir tveggja eða fleiri flokka en einnig eru dæmi til um minnihlutastjórnir, einkum og sér í lagi vegna þess að enginn flokkur hefur hlotið hreinan meirihluta á þingi, í það minnsta ekki frá endurreisn lýðveldis.
[[Efnahagur]] þjóðarinnar byggir enn að talsverðu leyti á [[Fiskveiðar|fiskveiðum]], sem afla nær 40% útflutningstekna og veita 8% vinnandi manna störf. Þar sem aðrar [[náttúruauðlindir]] skortir (fyrir utan jarðhita og fallvötn til virkjunar), er efnahagslíf á Íslandi viðkvæmt og háð heimsmarkaðsverði á fiski og sjávarafurðum. Auk þess geta minnkandi fiskstofnar í [[efnahagslögsaga|efnahagslögsögu]] landsins haft töluverð áhrif á sveiflur í efnahagslífinu og heimsmarkaðsverð á [[ál]]i og [[kísilgúr]]i sem eru stærstu útflutningsvörur Íslendinga á eftir sjávarafurðum.
 
Stjórn [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðis-]] og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokks]], sat við stjórnartaumana frá [[1995]] til 2007. Hún hafði á stefnuskránni að draga úr ríkisumsvifum og einkavæða ríkisfyrirtæki. Ríkisútgjöld, sem hlutfall af þjóðarframleiðslu, hafa þó vaxið síðustu ár.
 
Fjölbreytileiki í efnahagslífinu hefur aukist undanfarna tvo áratugi. [[Ferðaþjónusta]] verður æ fyrirferðameiri, og reyna Íslendingar að laða til sín útlendinga með auglýsingum um hreina og ómengaða náttúru og öflugt næturlíf.
Nokkuð dró úr hagvexti á árunum [[2000]] til [[2002]], en árið 2002 var hann neikvæður um 0,6%, frá 2003 hefur hagvöxtur hins vegar verið drjúgur en efnahagur í samanburði við nágrannalönd einkennst af óstöðugleika.
 
== Íbúar ==
 
=== [[Innflytjendur á Íslandi]] ===
Erlendum ríkisborgurum hefur fjölgað mjög á Íslandi á 21. öld. Árið [[2005]] var fjölgunin 29,5% og 34,7% árið eftir.<ref name="innflytjendur">{{Vefheimild|url=http://mbl.is/mm/frettir/innlent/2008/03/11/6_8_prosent_ibua_erlendir_rikisborgarar/|titill=6,8% íbúa erlendir ríkisborgarar|ár=2008|mánuður=11. mars|útgefandi=Mbl.is}}</ref> Árið [[2007]] voru erlendir ríkisborgarar 18.563 talsins (6[[%]] af íbúum Íslands), og þann [[1. janúar]] [[2008]] voru 21.434 erlendir ríkisborgarar skráðir (6,8[[%]] af íbúum Íslands).<ref name="innflytjendur"/> Það er 15,5% fjölgun árið 2007. Hlutfall erlendra ríkisborgara af heildarmannfjölda Íslands er nú hærra en annars staðar á [[Norðurlöndin|Norðurlöndum]], en árið [[2006]] var það næst hæst í [[Svíþjóð]] eða um 5,4%.<ref name="innflytjendur"/> Konur voru jafnan fjölmennari í hópi erlendra ríkisborgara til árins [[2003]], en síðan [[2004]] hafa karlar verið fjölmennari en konur. Í árslok [[2007]] voru karlar með erlent ríkisfang 8,1% allra karla en konur 5,5% allra kvenna.<ref name="innflytjendur"/> Árið 2018 var samkvæmt Hagstofunni hlutfall innflytjenda 12,6%, tæplega 40% af þeim eru [[Pólland|pólskir]].
 
Samkvæmt viðhorfskönnun sem var gerð árið 2009 meðal um 800 innflytjenda kom fram að dræm íslenskukunnátta hamlaði þeim helst í því að nýta menntun sína í starfi.<ref>{{mbl|innlent/2009/11/09/rumlega_helmingur_innflytjenda_adlagast_vel|Rúmlega helmingur innflytjenda aðlagast vel}}</ref>
{{Wiktionary|Ísland}}
* [http://www.althingi.is/ Alþingi]
* http://www.iceland.org/
* http://www.iceland.is/
* http://www.islandsmyndir.is/
* [http://www.raduneyti.is Ríkisstjórnin]
* [http://timarit.is/direct_links_init.jsp?pageId=3292070 ''Hverjir fundu Ísland?''; grein í Lesbók Morgunblaðsins 1968]
* [http://timarit.is/view_page_init.jsp?gegnirId=000560276 ''Ísland og Íslendingar''; grein í Tímariti hins íslenska bókmenntafélags 1887]
Enskar greinar:
* [http://www.guardian.co.uk/world/2008/may/18/iceland No wonder Iceland has the happiest people on earth], grein í Observer e. John Carlin
* [http://www.independent.co.uk/news/europe/the-big-question-is-iceland-the-happiest-place-on-the-planet-and-what-can-we-learn-from-it-832105.html The Big Question: Is Iceland the happiest place on the planet, and what can we learn from it?], grein í The Independent e. Paul Vallely
 
{{Evrópa}}
{{Evrópuráðið}}