Opna aðalvalmynd

Breytingar

4.856 bætum bætt við ,  fyrir 10 mánuðum
ekkert breytingarágrip
| fæddur = [[6. desember]] [[1916]]
| fæðingarstaður = [[Tjörn (Svarfaðardalur)|Tjörn]] í [[Svarfaðardalur|Svarfaðardal]], [[Ísland]]i
| dánardagur = [[14.{{dauðadagur september]]og [[aldur|1982]]|10|14|1916|12|6}}
| dánarstaður = [[Cleveland]], [[Ohio]], [[Bandaríkin|Bandaríkjunum]]
| orsök_dauða =
Kristján var þjóðminjavörður og þjóðþekktur og vinsæll maður vegna þátta sinna í sjónvarpi um fornar minjar og muni í vörslu [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafnsins]]. Kristján var hispurslaus og alúðlegur í framgöngu og ávann sér miklar vinsældir þjóðarinnar. Hann sigraði mótframbjóðanda sinn, [[Gunnar Thoroddsen]], í [[Forsetakosningar 1968|kosningunum 1968]] með miklum atkvæðamun og var sjálfkjörinn eftir það.
 
Árið [[19801979]] virtist stefna í að Kristján yrði að mynda [[utanþingsstjórn]] en hann komst hjá því þegar [[RíkisstjórnRáðuneyti GunnarsBenedikts ThoroddsensGröndals|ríkisstjórn Benedikts Gröndals]] var mynduð.
 
Kona Kristjáns var [[Halldóra Ingólfsdóttir]]. Börn þeirra eru:
Kristján hafði lokið fyrrihlutaprófi í norrænni fornleifafræði en fór ekki til Danmerkur til að ljúka við námið því augljóst var að [[Seinni heimsstyrjöldin|stríð]] myndi byrja von bráðar. Sumarið 1940 fór Kristján að rannsaka Skálatótt í Klaufanesi í Svarfaðardal en þarna kom í ljós að hann að hann hefði mikinn áhuga að stjórna sínum eigin fornleifarannsóknum. Segja má að þessi fornleifauppgröftur sé fyrsti uppgröfturinn undir stjórn Íslendings sem stenst nútimakröfur. Ári síðar kom fyrsta grein Kristjáns í ''Árbók fornleifafélagsins''.
 
Þótt Kristján væri sérfræðingur um víkingatímann stuðlaði hann að því að áherslur í íslenskri fornleifafræði urðu víðari. Hann tók þátt í uppgreftri á örreitiskotum frá síðmiðöldum, til dæmis Fornu-Lá í Eyrarsveit, og Sandártungu í Þjórsárdal. Kristján taldi viðfangsefni íslenskrar fornleifafræði ekki síst vera að kanna alþýðumenningu Íslands í gegnum aldirnar og sagði um uppgröftinn í Sandártungu: „Þrátt fyrir allt voru þessi hús það jarðneska skjól sem þjóðin bjó við um aldir og hjarði af. Rannsókn þeirra er rannsókn þjóðarsögunnar sjálfrar.“<ref>{{Vísindavefurinn|59837|Hver var Kristján Eldjárn og hvert var framlag hans til fornleifafræðinnar?}}</ref>
Árið 1945 varð Kristján starfsmaður fyrir Þjóðminjasafnið. Einungis voru tvær stöður í boði og varð hann aðstoðarmaður [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthíasar Þórðarsonar]]. Þetta var fjölbreytt starf og Matthías var byrjaður að eldast svo hann fékk mikla ábyrgð í starfinu frá fyrsta degi við margskonar verkefni. Þann 1. desember árið 1947 tók hann við keflinu af Matthíasi sem dró sig í hlé vegna aldurs. Þeta var tími mikilla breytinga því Þjóðminjasafnið var að færa sig um set í nýtt húsnæði á melunum. Þegar það hús var opnað árið 1949 var haldinn þróunarsýning Reykjavíkur, Reykjavíkursýningin.
 
Árið 1945 varð Kristján starfsmaður fyrir [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafnið]]. Einungis voru tvær stöður í boði og varð hann aðstoðarmaður [[Matthías Þórðarson (þjóðminjavörður)|Matthíasar Þórðarsonar]]. Þetta var fjölbreytt starf og Matthías var byrjaður að eldast svo hann fékk mikla ábyrgð í starfinu frá fyrsta degi við margskonar verkefni. Þann 1. desember árið 1947 tók hann við keflinu af Matthíasi sem dró sig í hlé vegna aldurs. Þeta var tími mikilla breytinga því Þjóðminjasafnið var að færa sig um set í nýtt húsnæði á melunum. Þegar það hús var opnað árið 1949 var haldinn þróunarsýning Reykjavíkur, Reykjavíkursýningin.
 
Kristján var kjörinn í stjórn ''Árbókarinar'' árið 1945 en ekki stendur á bókunum að Kristján sé ritstjóri fyrr en 1955-56. Hann hafði þá þegar skrifað tvær miklar greinar í ''Árbókina'' á árunum 1943-48. Ein þeirra greina var um hálendisbyggð sem lagðist af vegna Heklugossins 1104. Hin greinin var um [[kuml]] á Hafurbjarnastöðum en blástur hafði verið þar í gangi allt frá 1868 þar til að Kristján og Jón Steffensen rönnsökuðu þau árið 1947.
=== Fornleifarannsóknir á erlendri grundu ===
Kristján vann í fornleifarannsóknum á Grænlandi 1937 og Vallhögum í Gotlandi 1947. Hann vann áGrænlandi 1962 að Þjóðhildarkirkjunni og einnig það ár vann hann að uppgreftri á fornrústum [[L'Anse aux Meadows]].
 
==Forsetatíð (1968–1980)==
Kristján bauð sig fram í [[Forsetakosningar á Íslandi 1968|forsetakosningum Íslands árið 1968]]. Kristján hafði verið tregur til að fara í framboð en menn á borð við [[Eysteinn Jónsson]], [[Lúðvík Jósepsson]] og [[Stefán Jóhann Stefánsson]] nauðuðu í Kristjáni að bjóða sig fram þar til hann lét loks til leiðast.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|höfundur=Guðni Th. Jóhannesson|útgefandi=Sögufélag|ár=2016|bls=129}}</ref> Þessir menn vildu fyrir alla muni forðast það að [[Gunnar Thoroddsen]], varaformaður [[Sjálfstæðisflokkurinn|Sjálfstæðisflokksins]] og tengdasonur [[Ásgeir Ásgeirsson|Ásgeirs Ásgeirssonar]] fráfarandi forseta, yrði kjörinn forseti. Gunnar mældist í fyrstu með langmest fylgi í skoðanakönnunum og þótti sjálfsagður arftaki Ásgeirs og [[Sveinn Björnsson|Sveins Björnssonar]] á forsetastól. Eftir að þeir Kristján lýstu báðir formlega yfir framboðum sínum breyttust vindarnir hins vegar fljótt. Kristjáni var stillt upp sem alþýðlegum menntamanni sem nyti nánari tengsla við land og þjóð en atvinnustjórnmálamaðurinn Gunnar.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|höfundur=Guðni Th. Jóhannesson|útgefandi=Sögufélag|ár=2016|bls=133}}</ref> Á kjördag vann Kristján öruggan sigur gegn Gunnari með um tveimur þriðju atkvæða.
 
Sem forseti hafði Kristján jafnan ekki afskipti af stjórnmálum landsins og taldi sig ekki hafa rétt til þess að synja lögum staðfestingar nema í algerum neyðartilfellum.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|höfundur=Guðni Th. Jóhannesson|útgefandi=Sögufélag|ár=2016|bls=142}}</ref> Kristján féllst á umdeilda beiðni [[Ólafur Jóhannesson (f. 1913)|Ólafs Jóhannessonar]] forsætisráðherra um [[þingrof]] árið 1974 þrátt fyrir að vafamál væri hvort forseta bæri skylda til þess að verða að ósk forsætisráðherrans um þingrof í óþökk alþingis.<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|höfundur=Guðni Th. Jóhannesson|útgefandi=Sögufélag|ár=2016|bls=146}}</ref>
 
Þrátt fyrir að reyna að viðhalda hlutleysi forsetans í stjórnmálum neyddist Kristján til þess að grípa inn í stjórnarmyndunarviðræður árið 1979 eftir langa stjórnarkreppu og röð stuttlífra ríkisstjórna. Kristján gerði leiðtogum Sjálfstæðisflokksins og [[Alþýðuflokkurinn|Alþýðuflokksins]] ljóst að ef þeim tækist ekki að mynda ríkisstjórn sem gæti staðist vantrauststillögur á alþingi myndi Kristján beita forsetavaldi sínu til að stofna [[utanþingsstjórn]]. [[Jóhannes Nordal]] Seðlabankastjóri féllst á að vera forsætisráðherra utanþingsstjórnarinnar og Kristján undirbjó tilkynningu um stofnun hennar. Ekkert varð þó úr stofnun þessarar stjórnar því Sjálfstæðismenn féllust á síðustu stundu á að styðja [[minnihlutastjórn]] Alþýðuflokksins undir forsæti [[Benedikt Gröndal (f. 1924)|Benedikts Gröndals]].<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|höfundur=Guðni Th. Jóhannesson|útgefandi=Sögufélag|ár=2016|bls=154}}</ref> Þessi stjórn entist aðeins í tæpa fjóra mánuði og því kom það aftur til tals árið 1980 að Kristján skyldi stofna utanþingsstjórn. Stjórnarkreppunni lauk loks án þess að stofna þyrfti utanþingsstjórn þegar Gunnari Thoroddsen, hinn gamli keppinautur Kristjáns um forsetastólinn, tókst að mynda meirihlutastjórn Sjálfstæðisflokks, [[Alþýðubandalagið|Alþýðubandalagsins]] og [[Framsóknarflokkurinn|Framsóknarflokksins]].
 
Á nýársdag árið 1980 tilkynnti Kristján að hann hygðist ekki gefa kost á sér í fjórða sinn. Um þá ákvörðun sína sagði hann: „Enginn hefur gott af því að fara að komast á það stig að halda að hann sé ómissandi.“<ref>{{Bókaheimild|titill=Fyrstu forsetarnir|höfundur=Guðni Th. Jóhannesson|útgefandi=Sögufélag|ár=2016|bls=164}}</ref>
 
== Helstu verk eftir Kristján Eldjárn Þórarinsson ==
* ''Hundrað ár í Þjóðminjasafni'' (1962),
* ''Hagleiksverk Hjálmars í Bólu'' (1975),
 
==Tilvísanir==
<references/>
 
==Heimildir==