Munur á milli breytinga „Grikkland hið forna“

m
ekkert breytingarágrip
m
{{Fornfræðigátt}}
[[Mynd:Location greek ancient.png|frame|right|Grikkland hið forna um miðja 6. öld f.Kr.]]
'''Grikkland hið forna''' vísar til hins [[Forngríska|grískumælandi]] heims í [[fornöld]]. Það vísarer ekki eingöngu tilnotað um þessþað landsvæðislandsvæði sem [[Grikkland]] nær yfir í dag, heldur einnig landsvæðalönd þar sem grískumælandi fólk bjó í fornöld: [[Kýpur]] og [[Eyjahaf|Eyjahafseyjar]]seyja, [[Jónía|Jóníu]] í [[Litla Asía|Litlu Asíu]] (í dag hluti [[Tyrkland]]s), [[Sikiley]]jar og Suður-[[Ítalía|Ítalíu]] (nefnt Stóra -Grikkland eða ''[[Magna Graecia]]'' í fornöld) og tilýmsar ýmissagrískar grískra nýlendnanýlendur, til dæmis í [[Kolkis]] (við botn [[Svartahaf]]s), [[Illyría|Illyríu]] (á [[Balkanskagi|Balkanskaga]] við strönd [[Adríahaf]]s), í [[Þrakía|Þrakíu]], [[Egyptaland]]i, [[Kýrenæka|Kýrenæku]] (í dag [[Líbýa]]), suðurhluta [[Gallía|Gallíu]] (í dag Suður-[[Frakkland]]), á austuraustan- og norðausturnorðaustanverðum [[Íberíuskagi|Íberíuskaga]], í [[Íbería|Íberíu]] (í dag [[Georgía|Georgíu]]) og [[Táris]] (í dag [[Krímskagi|Krímskaga]]).
 
TímabiliðTímaskeið Grikklands hins forna nær frá því er grískumælandi menn settust fyrst að í Grikklandi á 2. árþúsundi f.Kr. og nær til loka fornaldar og upphafs [[kristni]] (kristni varð til áður en fornöld lauk, en kristin menning er venjulega ekki talin til klassískrar fornaldarmenningar Grikklands). Flestir [[sagnfræði]]ngar telja að í Grikklandi hinu forna liggi rætur vestrænnar menningar. Grísk menning hafði mikil áhrif á [[Rómaveldi]], sem miðlaði menningunni áfram til margra landa [[Evrópa|Evrópu]]. Aukinheldur hafði enduruppgötvun Vestur-Evrópubúa á forngrískri menningu á [[14. öld|14.]] – [[17. öld]] afgerandi áhrif á evrópska menningu. Hún hefur haft gríðarlega mikil áhrif á [[tungumál]], [[stjórnmál]], [[menntun]], [[heimspeki]], [[vísindi]] og [[listir]] Vesturlanda. Hún var megininnblástur [[Endurreisnin|endurreisnarinnar]] í [[Vestur-Evrópa|Vestur-Evrópu]] og hafði aftur mikil áhrif á ýmsum [[Nýklassisismi|nýklassískum]] skeiðum á [[18. öld|18.]] og [[19. öld]] í Evrópu og [[Norður-Ameríka|Norður-Ameríku]].
 
== Tímabil ==
ÞaðMenn eruhafa enginekki hefðbundinkomið ártölsér semsaman allirum erunein sammálaákveðin umártöl sem marki upphaf eða endi fornaldarmenningar Grikklands. Áður fyrr var miðað við upphaf [[Ólympíuleikarnir|Ólympíuleikanna]] árið [[776 f.Kr.]], en fæstirflestir sagnfræðingarnútímasagnfræðingar gera þaðeruumorðnir afhuga mundirþví. Flestir látaskilgreina tímabilið þannig að það nái aftur til [[Mýkenumenningin|Mýkenumenningarinnar]], sem hófst um [[1600 f.Kr.]] en leið undir lok um [[1150 f.Kr.]] Aftur á móti telja margir að hin áhrifamikla [[Mínóísk menning|mínóíska menning]], sem blómstraði einkum á [[Krít (eyja)|Krít]] (og er einnig nefnd Krítarmenningin), en einnig á meginlandi Grikklands á undan Mýkenumenningunni, hafi verið svo frábrugðin grískri menningu síðari tíma að hana beri að flokka út af fyrir sig. BlómaskeiðBlómaskeiði mínóísku menningarinnar endaðilauk á [[14. öld f.Kr.]], en menningin leið þó ekki endanlega undir lok fyrr en um [[1200 f.Kr.]], skömmu áðurfyrir enendalok Mýkenumenningin leið undir lokMýkenumenningarinnar. Eigi að síður er Mýkenumenningin gjarnan talin með Grikklandi hinu forna en ekki mínóísk menning.
 
Við endalok Mýkenumenningarinnar (og upphaf [[Járnöld|járnaldar]]) hefjast svokallaðar [[Myrku aldirnar í sögu Grikklands|myrkar aldir]] í sögu Grikklands ([[1100 f.Kr.|1100]] – [[800 f.Kr.]]) en þær einkennast af stöðnun og hnignun.<ref>Um Grikkland á myrku öldunum, sjá Finley (1991) 19-28, og Finley (2002).</ref> [[Nýlendutíminn í sögu Grikklands|Nýlendutíminn]] ([[800 f.Kr.|800]] – [[500 f.Kr.]]) tekur við af myrku öldunum.<ref>Um nýlendutímann, sjá Finley (1991), 30-53; George Forrest, „Greece: The History of the Archaic Period“ hjá John Boardman, Jasper Griffin og Oswyn Murray (ritstj.), ''The Oxford History of Greece and the Hellenistic World'' (1986/1991/2002), 13-46.</ref> [[Klassíski tíminn]] ([[490 f.Kr.|490]] – [[323 f.Kr.]]) er talinn gullöld grískrar menningar.<ref>Um klassíska tímann í sögu Grikklands, sjá Kitto (1991), 109-135; Finley (1991), 54-93; Simon Hornblower, „Greece: The History of the Classical Period“ hjá John Boardman, Jasper Griffin og Oswyn Murray (ritstj.), ''The Oxford History of Greece and the Hellenistic World'' (1986/1991/2002), 142-176; Oswyn Murray „Life and Society in Classical Greece“ í sama riti, 240-276.</ref> [[Helleníski tíminn]] fylgdi í kjölfar klassíska tímans og er venjulega talinn ná allt fram til ársins [[31 f.Kr.]] þegar her [[Octavíanus|Oktavíanus]]ar sigraði her [[Marcus Antoníus|MarcusarMarkúsar Antoníusar]] og [[Kleópatra|Kleópötru]] við ActíumAktíum (en er stundum talinn enda árið [[146 f.Kr.]] þegar Rómverjar náðu í reynd yfirráðum yfir Grikklandi).<ref>Um helleníska tímann, sjá Walbank (1981); Finley (1991), 170-179; Simon Price, „The History of the Hellenistic Period“ hjá John Boardman, Jasper Griffin og Oswyn Murray (ritstj.), ''The Oxford History of Greece and the Hellenistic World'' (1986/1991/2002), 364-389; Robin Lane Fox, „Hellenistic Culture and Literature“ í sama riti, 390-420; Jonathan Barnes, „Hellenistic Philosophy and Science“ í sama riti, 421-446; Roger Ling, „Hellenistic and Greco-Roman Art“ í sama riti, 447-474.</ref>
 
Eftir lok helleníska tímans er oft talað um grísk-rómverskan tíma og grísk -rómverska menningu, en óljóst er við hvað skal miða endalok grískrar fornaldar. Upphaf [[Miðaldir|miðalda]] er oft miðað við „fall“ Vestrómverskavestrómverska ríkisins árið [[476]] þegar síðasta keisara Rómar, [[Rómúlus Ágústus|Rómúlusi Ágústusi]], var steypt af stóli. Það hafði hins vegar ekki afgerandi áhrif á Grikkland sem var hluti Austrómverskaaustrómverska ríkisins, sem féll ekki fyrr en árið [[1453]]. Margir miða við lok [[3. öld|3. aldar]] e.Kr., en þá er komið fram íá síðfornöld;. eftirEftir þann tíma fór í hönd hningnunarskeið í grískum bókmenntum, samtímis uppgangi kristninnar, sem telst ekki til grískrar fornaldarmenningar. Einnig mætti miða við árið [[640]] e.Kr. þegar Arabar náðu grísku borginni [[Alexandría (Egyptaland)|Alexandríu]] í [[Egyptaland]]i á sitt vald.<ref>Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5208 „Hver er saga grískrar heimspeki?“]. ''Vísindavefurinn'' 19.8.2005. (Skoðað 10.12.2006).</ref>
 
== Sögulegt yfirlit ==
=== Uppruni ===
Talið er að Grikkir hafi komið niðursuður eftir [[Balkanskagi|Balkanskaga]] úr norðri í nokkrum bylgjum frá þriðja árþúsundi f.Kr. Síðasta bylgjan var hin svonefnda „innrás“ Dóra. Tímabilið frá [[1600 f.Kr.]] til um 1100 f.Kr. kallast [[Mýkenumenningin|mýkenskur tími]]. Á þessum tíma á [[Agamemnon]], konungur í [[Mýkena|Mýkenu]], að hafa leitt grískan her til [[Trója|Tróju]], setið um borgina og lagt hana í rúst. Frá þessuþví segir meðal annars í [[Hómer]]skviðum. Tíminn frá 1100 f.Kr. til [[8. öld f.Kr.|8. aldar f.Kr.]] er nefndur [[Myrku aldirnar í sögu Grikklands|„myrkar„myrku aldir“aldirnar“ í sögu Grikklands]] en engar ritaðar heimildir eru varðveittar frá þessum tíma. Fornleifar frá þessum tíma eru einnig fátæklegar. Í síðari tíma heimildum á borð við [[Heródótos]], [[Pásanías (rithöfundur)|Pásanías]] og [[Díodóros frá Sikiley]] eru stundum stutt yfirlit yfir sögu tímabilsins og konungar taldir upp.
 
=== Ris Grikklands ===
[[Mynd:Ac.parthenon5.jpg|thumb|left|200px|Meyjarhofið í Aþenu var byggt á 5. öld f.Kr.]]
 
Á 8. öld f.Kr. lauk myrku öldunum í sögu Grikklands, sem höfðu gengið í hönd eftir fall Mýkenumenningarinnar. Grikkir höfðu glatað þekkingu sinni á ritmálinu sem þeir bjuggu yfir áður, [[Línuletur B|línuletri B]], en í staðinn löguðu þeir [[fönikískt letur]] að eigin þörfum og bjuggu til [[grískt stafróf]]. Frá því um 800 f.Kr. eru til ritaðar heimildir. Grikkland var ekki stjórnmálaleg heild og skiptist upp í mörg sjálfstæð [[borgríki]].<ref>Finley (1991), 16-17.</ref> Á þessu má finna landfræðilegar skýringar: sérhver eyja, sérhver dalur og slétta ereru einangruð frá nágrannabyggðum annaðhvort af hafinu eða fjallgörðum.
 
Velmegun jókst og Grikkjum fjölgaði umfram það sem landrými leyfði (samkvæmt Mogens Herman Hansen fjölgaði Grikkjum meira en tífalt frá 800 f.Kr. til 350 f.Kr., frá því að vera um 700.000 yfir í að vera um 8-10 milljónir talsins).<ref>Hansen (2006).</ref> Um [[750 f.Kr.]] hófst 250 ára langur [[Nýlendutíminn í sögu Grikklands|nýlendutími]] í sögu Grikklands. Grikkir þurftu land og þeir stofnuðu nýlendur úti um allt.<ref>Sjá Finley (1991), 36-40.</ref> Í austri vorustofnuðu þeir fyrstu nýlendurnar stofnaðar í [[Litla Asía|Litlu -Asíu]] (í dag [[Eyjahaf]]sströnd [[Tyrkland]]s). Þá stofnuðu þeir nýlendunýlendur á [[Kýpur]] og við strendur [[Þrakía|Þrakíu]], við [[Marmarahaf]] og suðurströnd [[Svartahaf]]s. Að endingu náðu grískar nýlendur alla leið norðaustur til [[Úkraína|Úkraínu]]. Í vestri stofnuðu þeir nýlendur við strendur Adríahafs (þar sem í dag eru [[Albanía]] og [[Serbía]]), á [[Sikiley]] og Suður-[[Ítalía|Ítalíu]], þá áí Suður-[[Frakkland]]i, á [[Korsíka|Korsíku]] og jafnvel norðaustur Norðaustur-<nowiki/>[[Spáni]]. Grikkir stofnuðu einnig nýlendur áí [[Norður-Afríka|Norður-Afríku]], í [[Egyptaland]]i og [[Líbýa|Líbýu]]. Borgirnar [[Sýrakúsa (Ítalía)|Sýrakúsa]], [[Napólí]], [[Marseille]] og [[Istanbúl]] eiga rætur að rekja til grískra nýlendubyggða: SýrakúsaSýrakúsu, Neapólis, MassilíaMassilíu og [[Býzantíon]].
 
Á [[6. öld f.Kr.]] var Grikkland orðið að mál- og menningarsvæði sem var miklu stærra en Grikkland nútímans. Grískar nýlendur lutu ekki stjórn móðurborganna, en héldu oft tengslum við þær, bæði trúarlegum og viðskiptalegum. Jafnt heima sem að heiman skipulögðu Grikkir sig í sjálfstæð samfélög og borgríkið (''[[polis]]'') varð grundvallareining grískrar stjórnsýslu.
 
Á þessum tíma voru miklar efnahagslegar framfarir í Grikklandi og í nýlendunum og jókst einkum verslun og iðnaður. Lífsgæði jukust einnig töluvert. Sumar rannsóknir benda til þess að meðalstærð grísksgrískra heimilisheimila hafi fimmfaldast á tímabilinu frá [[800 f.Kr.]] til [[300 f.Kr.]]
 
ÁGríska hagkerfið var, á efnahagslegum hátindi sínum á [[4. öld f.Kr.]] var gríska hagkerfið, það þróaðasta í heimi. Sumir sagnfræðingar telja það hafa verið eitt þróaðastabest þróaða hagkerfi fyrirheims allt fram að [[Iðnbyltingin|iðnbyltingunaiðnbyltingunni]]. Þetta sést meðal annars á meðaldaglaunum grískra verkamanna. Þau voru um fjórum sinnum hærri (í korni talið um 13 kg) en laun egypskra verkamanna (um 3 kg).
 
=== Stjórnmál ===
Upphaflega voru grísku borgríkin konungdæmi en mörg þeirra voru afar lítil og hugtakið „konungur“ (''[[basileus]]'') getur gefið villandi mynd af valdhöfunum. Völdin voru að verulegu leyti hjá fámennum hópum landeigenda, enda var ávallt skortur á og mikil eftirspurn eftir landi. Þessir landeigendur urðu að aðli sem barðist oft innbyrðis um jarðnæði. Um svipað leyti varð til stétt verslunarmanna (eins og ráða má af tilurð myntpeninga um [[680 f.Kr.]]). Í kjölfarið urðu stéttaátök tíð í stærri borgum. Frá [[650 f.Kr.]] varð aðallinn að berjast til að verða ekki velt úr sessi og til að missa ekki völdin til konunga (''tyrranos''; orðið getur þýtt konungur eða harðstjóri).
 
Á [[6. öld f.Kr.]] voru nokkur borgríki orðin ráðandi í Grikklandi: [[Aþena]], [[Sparta]], [[Kórinþa]] og [[Þeba (Grikklandi)|Þeba]].<ref>Sjá Kitto (1991), 79-109.</ref> Þau höfðu öll náð völdum yfir sveitunum í kringum sig og smærri borgum í nágrenni við sig. Aþena og Kórinþa voru orðin mikil sjóveldi og verslunarveldi að auki. Aþena og Sparta urðu keppinautar í stjórnmálum en metingur þeirra varðistóð lengi og hafi mikil áhrif á grísk stjórnmál.
 
Í Spörtu hélt landeignaraðallinn völdum og völdtreysti þeirraþau voru treyst ímeð stjórnarskrá [[Lýkúrgos frá Spörtu|Lýkúrgosar]] (um [[650 f.Kr.]]).<ref>Finley (1991), 40-41. Um sögu Spörtu, sjá Forrest (1968). Einnig Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=6054 „Hvar var Sparta? Er einhver borg í dag sem hét áður Sparta?“]. ''Vísindavefurinn'' 10.7.2006. (Skoðað 10.12.2006).</ref> Sparta komst undir varanlega herstjórn með tveimur konungum. Sparta drottnaði yfir öðrum borgríkjum á [[Pelópsskagi|Pelópsskaga]], að [[Argos]] og [[Akkaja|AkkajuAkkeu]] undanskildum.
 
KonungdæmiðÍ Aþenu var ákonungdæmið hinnhins bóginnvegar lagt niður í Aþenu árið [[683 f.Kr.]] og umbætur [[Sólon]]s komu á hófstilltri stjórn aðalsins.<ref>Finley (1991), 42-43.</ref> Aðalsmenn misstu síðar völdin í hendur harðstjórans [[Peisistratos]]ar og sona hans, sem gerðu borgina að miklu sjó- og verslunarveldi. Þegar sonum Peisistratosar var velt úr sessi kom [[Kleisþenes]] á fyrsta [[Aþenska lýðræðið|lýðræði]] heims í Aþenu ([[500 f.Kr.]]). Þjóðfundur allra frjálsra borgara (karla) fór með völdin. Þó ber að hafa í huga að einungis hluti af karlmönnum borgarinnar höfðu borgararéttindi;, þrælar, frelsingjar og aðfluttir nutu ekki stjórnmálaréttinda.
 
=== Persastríðin ===
{{Aðalgrein|Persastríðin}}
 
Í [[Jónía|Jóníu]] (í dag [[Eyjahaf]]sströnd [[Tyrkland]]s) gátu grísku borgríkin, þeirra á meðal miklar menningarmiðstöðvar á borð við [[Míletos]] og [[Halikarnassos]], ekki haldið sjálfstæði sínu og komust undir stjórn [[Persaveldi]]s á síðari helmingi 6. aldar f.Kr. Árið [[499 f.Kr.]] gerðu Grikkir uppreisn, [[Jóníska uppreisnin|jónísku uppreisnina]], og Aþena kom þeim, ásamt öðrum grískum borgum kom þeim, til hjálpar.<ref>Um Persastríðin, sjá Souza (2003) og Green (1996).</ref>
 
[[Dareios I]] Persakonungur bældi uppreisnina niður og að því loknu, árið [[490 f.Kr.]], sendi hann flota til meginlands Grikklands til að refsa Grikkjunum. Persarnir stigu fæti á [[Attíkuskagi|Attíkuskaga]] en vorugrískur sigraðirher, undir stjórn aþenska herforingjans [[Míltíades]]ar sigraði þá í [[Orrustan við Maraþon|orrustunni við Maraþon.]] af grískum her undir stjórn aþenska herforingjans [[Míltíades]]ar.
 
Tíu árum síðar sendi sonur Dareiosar, [[Xerxes I]]., miklu stærri her landleiðina til Grikklands. Spartverski konungurinn [[Leonídas I|Leonídas I.]] tafði framgöngu persneska hersins við [[Orrustan við Laugaskörð|Laugaskörð]] en Persar gátuhöfðu á endanum sigraðsigur á spartverska herinnhernum. Xerxes hélt áfram til Attíkuskaga, þar sem hann tók Aþenu og brenndi hana. Aþeningar höfðu flúið borgina sjóleiðina. Undir stjórn [[Þemistókles]]ar sigruðu þeir persneska flotann við [[Orrustan við Salamis|Salamis]]. Ári síðar sigruðu Grikkir, undir stjórn spartverska herforingjans [[Pásanías (herforingi)|Pásaníasar]], PersanaPersa endanlega við [[Orrustan við Plataju|Plataju]].
 
Aþenski flotinn veitti þá persneska flotanum eftirför á Eyjahafi og árið [[478 f.Kr.]] náðu þeir borginni [[Býzantíon]]. Aþena myndaði nú bandalag með öllum eyríkjunum og nokkrum bandamönnum á meginlandinu og kallaði það [[Deleyska sjóbandalagið]] af því að fjárhirslur bandalagsins voru á eynni [[Delos]]. Spartverjar tóku á hinn bóginn upp einangrunarstefnu og leyfðu Aþenu að koma á fót sjó- og verslunarveldi sínu í friði.
[[Mynd:Pericles Pio-Clementino Inv269 n2.jpg|thumb|200px|Períkles]]
 
Í kjölfar Persastríðanna varð Aþena allsráðandi í grískum stjórnmálum. Veldi Aþenu var óskorað á sjó en Aþena var einnig helsta viðskiptaveldi Grikklands, þótt Kórinþa veitti verðuga samkeppni. Mesti stjórnmálamaður þessa tíma var [[Períkles]], sem veitti fjármununum sem aðildarríki Deleyska sjóbandalagsins greiddu til þess að byggja upp Aþenu, meðal annars [[Meyjarhofið]] og aðra minnisvarða í borginni. Um miðja 5. öld f.Kr. var sjóbandalagið orðið að aþensku veldi og til marks um það varvoru flutningur fjárhirslufjárhirslur bandalagsins fluttar frá Delos í Meyjarhofið árið [[454 f.Kr.]]
 
Auður Aþenu laðaði hæfileikaríkt fólk hvaðanæva að fráúr Grikklandi og skóp einnig auðuga yfirstétt sem studdi við listamenn. Aþenska ríkið studdi einnig menntun og listir, einkum byggingarlist. Aþena varð miðstöð [[Grískar bókmenntir|grískra bókmennta]], [[heimspeki]] (sjá [[Grísk heimspeki|gríska heimspeki]]) og lista (sjá [[Grísk leikritun|gríska leikritun]]). Margar af þekktustu persónum Vestrænnarvestrænnar menningar bjuggu í Aþenu á þessum tíma: harmleikjaskáldin [[Æskýlos]], [[Sófókles]] og [[Evripídes]], gamanleikjaskáldið [[Aristófanes]],<ref>Um gríska leiklist, sjá Peter Levi, „Greek Drama“ hjá John Boardman, Jasper Griffin og Oswyn Murray (ritstj.), ''The Oxford History of Greece and the Hellenistic World'' (1986/1991/2002), 177-213. Um harmleikjaskáldin, sjá Kitto (1973) og Finley (1991), 99-106. Um gamanleikjaskáldin, sjá Finley (1991), 106-110.</ref> heimspekingarnir [[Anaxagóras]], [[Sókrates]], [[Platon]] og [[Aristóteles]],<ref>Um Anaxagóras, sjá Barnes (1982), 318-341; Kirk, Raven, & Schofield (1983), 352-384. Um Sókrates, sjá Vlastos (1991); Vlastos (1971); og Brickhouse og Smith (1994). Um Platon, sjá Annas (2003) og Kraut (1999). Einnig [http://plato.stanford.edu/entries/plato/ „Plato“] hjá ''[[Stanford Encyclopedia of Philosophy]]'' og Geir Þ. Þórarinsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=5234 „Hver var Platon?“], [http://visindavefur.hi.is/?id=5377 „Hverjar voru helstu heimspekihugmyndir Platons?“], ''Vísindavefurinn'' 3.11.2005. (Skoðað 8.12.2006). Um Aristóteles, sjá Barnes (2000); Ackrill (1981); Barnes (1999). Einnig: [http://www.utm.edu/research/iep/a/aristotl.htm „Aristotle: General Introduction“] hjá ''[[The Internet Encyclopedia of Philosophy]]'' og Ólafur Páll Jónsson, [http://visindavefur.hi.is/?id=4361 „Hver var Aristóteles?“]. ''Vísindavefurinn'' 21.6.2004. (Skoðað 8.12.2006).</ref> sagnaritararnir [[Heródótos]], [[Þúkýdídes]] og [[Xenofon|Xenófón]],<ref>Um sagnaritarana, sjá Oswyn Murray, „Greek Historians“ hjá John Boardman, Jasper Griffin og Oswyn Murray (ritstj.), ''The Oxford History of Greece and the Hellenistic World'' (1986/1991/2002), 214-239; Finley (1991), 110-116.</ref> skáldin [[Símonídes frá Keos|Símonídes]] og myndhöggvarinn [[Feidías]].<ref>Um gríska list og byggingarlist, sjá John Boardman, „Greek Art and Architecture“ hjá John Boardman, Jasper Griffin og Oswyn Murray (ritstj.), ''The Oxford History of Greece and the Hellenistic World'' (1986/1991/2002), 330-363. Um gríska höggmyndalist á klassíska tímanum, sjá Boardman (1985) og Finley (1991), 160-166.</ref> Borgin varð, með orðum Períklesar, „skóli Grikklands“.
 
Önnur ríki Grikklands sættu sig í fyrstu við forystu Aþenu í áframhaldandi átökum við Persa, en eftir að íhaldsmaðurinn [[Kímon]] hrökklaðist frá völdum árið [[461 f.Kr.]] varð heimsveldisstefnaheimsvaldastefna Aþenu sífellt opinskárri. Eftir sigur Grikkja í [[Orrustan um Evrýmedon|orrustunni við Evrýmedon]] árið [[466 f.Kr.]] voru Persar ekki lengur ógn og sum ríki, eins og [[Naxos]], reyndu að ganga úr Deleyska sjóbandalaginu, en voru neydd til þess að láta af slíkum tilraunum. Hinir nýju leiðtogar Aþenu, [[Períkles]] og [[Efíaltes]], leyfðulétu samskiptumafskiptalaust að samskipti Aþenu og Spörtu að versnaversnuðu og árið [[458 f.Kr.]] braust út stríð. NokkrumEftir árumnokkurra síðarára höfðuátök átökinhafði litluvaldajafnvægið breyttþó umlítið valdajafnvægiðbreyst og samið var um 30 ára frið milli [[Deleyska sjóbandalagið|Deleyska sjóbandalagsins]] og [[Pelópsskagabandalagið|Pelópsskagabandalagsins]] (þ.e. Spörtu og bandamanna hennar). Á sama tíma var háð síðasta orrustan milli Grikkja og Persa, sjóorrusta, háð við [[Orrustan við Salamis (á Kýpur)|Salamis]] á [[Kýpur]]. Í kjölfar hennar var samið um frið, [[Friður Kallíasar|Kallíasarfriðinn]] svonefnda, árið [[450 f.Kr.]] milli Grikkja og Persa.
 
=== Pelópsskagastríðið ===
[[Mynd:Alcibiades.jpg|thumb|right|Alkibíades]]
 
Árið [[431 f.Kr.]] braust stríð út stríð að nýju milli Aþenu og Spörtu og bandamanna þeirra.<ref>Um Pelópsskagastríðið, sjá Bagnall (2004), Kagan (2003) og Janus (1969). Einnig Skúli Sæland, [http://visindavefur.hi.is/?id=4579 „Hvað voru Pelópsskagastríðin?“]. ''Vísindavefurinn'' 27.10.2004. (Skoðað 10.12.2006).</ref> Heimildum ber ekki saman um tilefni stríðsins. Aftur á móti eru fornir sagnaritarar ([[Þúkýdídes]] og [[Plútarkos]]) sammála um þrjár meginorsakir stríðsins. Fyrir stríðið kom upp deila milli Kórinþu og einnar af nýlendum hennar, [[Korkýra|Korkýru]] (í dag [[Korfú]]) og Aþena blandaði sér í málið. Skömmu síðar kom upp deila milli Kórinþu og Aþenu um yfirráð yfir [[Pótidaja|Pótidaju]], sem leiddi á endanum til þess að Aþeningar sátu um Pótidaju. Að lokum gáfu Aþeningar út nokkrar efnahagslegar tilskipanir sem eru þekktar sem „[[Megörutilskipanirnar]]“ en samkvæmt þeim var borgin Megara beitt viðskiptaþvingunum. Ríki Pelópsskagabandalagsins sökuðu Aþenu um að brjóta gegn friðarsamningum þrjátíuáraþrjátíu ára friðarins með öllum áðurnefnduáðurnefndum gjörðum sínum og Sparta lýsti yfir stríði á hendur Aþenu.
 
Margir sagnfræðingar telja þetta einungis vera tilefnitylliástæðu stríðsinsfyrir stríðinu. Þeir færa rök fyrir því að undirliggjandi orsakir hafi verið síaukinn pirringur Spartverja og bandamanna þeirra ávegna yfirgangiyfirgangs Aþenu í grískum stjórnmálum. Stríðið varði í 27 ár, að hluta til vegna þess að Aþena (sjóveldi) og Sparta (hernaðarveldi á landi) áttu erfitt með að ná tökum hvor á annarri.
 
Hernaðaráætlun Spörtu var í upphafi sú að gera innrás á [[Attíkuskaginn|Attíkuskaga]], en Aþeningar gátu hörfað inn fyrir borgarmúrana. [[Plágan í Aþenu|Plága]] braust út í Aþenu meðan á umsátrinu stóð og olli miklu mannfalli. Períkles var meðal þeirra sem létust. Á sama tíma setti aþenski flotinn menn á land á Pelópsskaga og vann sigur í orrustunum við [[Orrustan við Nápaktos (429 f.Kr.)|Nápaktos]] ([[429 f.Kr.]]) og [[Orrustan við Pýlos|Pýlos]] ([[425 f.Kr.]]). En hvorugur aðilinn gat unnið fullnaðarsigur.
 
Eftir nokkurra ára stríð samdi aþenski stjórnmálamaðurinn [[Níkías]] um [[Friður Níkíasar|frið]] sem við hann er kenndur, árið [[421 f.Kr.]]
 
Árið [[418 f.Kr.]] brutust þó átök út átök að nýju milli Spörtu og bandamanna Aþenu í [[Argos]] og rofnaði þá friðurinn milli Aþenu og Spörtu. Sparta sigraði sameiginlegan her Aþenu og bandamanna hennar í [[Orrustan við Mantineu (418 f.Kr.)|Orrustunni við Mantineu]]. Stríðsæsingamenn komust aftur til valda í Aþenu í kjölfarið. Leiðtogi þeirra var [[Alkibíades]]. Árið [[415 f.Kr.]] sannfærði Alkibíades Aþeninga um að senda herlið til [[Sýrakúsa|Sýrakúsu]], bandamanna Spörtu á [[Sikiley]]. Þótt Níkías hafi verið fullur efasemda um [[Sikileyjarleiðangurinn]] var honum falið að stjórna leiðangrinum ásamt Alkibíadesi. Þegar Alkibíades var borinn sökum í hneykslismáli flúði hann til Spörtu og sannfærði Spartverja um að senda hjálparsveitir til Sýrakúsu. Afleiðingin varð sú að leiðangurinn misheppnaðist algerlega og allt herlið Aþenu var þurrkað út. Níkías var tekinn höndum og tekinn af lífi.
 
Þegar hér er komið sögu hafði Sparta byggt upp flota (með hjálp Persa) og ógnaði nú yfirráðum Aþenu á sjónumsjó. Spartverjar höfðuáttu framúrskarandi herforingja að nafni [[Lýsandros]]. Hann hernam [[Hellusund]] og kom þannig í veg fyrir að Aþena gæti flutt inn korn frá botni [[Svartahaf]]s<nowiki/>botnum. Aþeningar sáu nú fram á hungursneyð og sendu síðastasíðustu flotaskip sinnsín gegn Lýsandrosi, sem vann afgerandi sigur í [[Orrustan við Ægospotamí|orrustunni við Ægospotamí]] ([[405 f.Kr.]]). Aþena hafði nú misst flota sinn og var nærri gjaldþrota. Árið [[404 f.Kr.]] leituðu Aþeningar friðar og Spartasem vænta mátti setti fyrirsjáanlegaSparta ströng skilyrði fyrir friði:. Aþena missti borgarmúra sína, flota sinn og allar eigur sínar erlendis. Andlýðræðisleg öfl tóku völdin í Aþenu með stuðningi Spörtu.
 
=== Veldi Spörtu og Þebu ===
Við lok Pelópsskagastríðsins var Sparta valdamesta borgríki Grikklands en þröngsýni spartversku hernaðarelítunnar reyndist Spörtu fjötur um fót. Innan nokkurra ára höfðu lýðræðissinnar á ný náð völdum í Aþenu og öðrum borgum. Árið [[395 f.Kr.]] viku spartversk stjórnvöld Lýsandrosi úr starfi og Sparta varð aftapaði yfirráðum sínum á sjó. Aþena, Argos, Þeba og Kórinta kepptu við Spörtu um yfirráð, en Þeba og Kórinta höfðu áður verið bandalagsríki Spörtu í [[Kórintustríðið|Kórintustríðinu]], sem lauk árið [[387 f.Kr.]] án sigurs. Sama ár kom Sparta öðrum grískum borgríkjum rækilega á óvart með [[Antalkídasarsáttmálinn|Antalkídasarsáttmálanum]] við Persa, en samkvæmt honum létu Spartverjar Persum eftir grísku borgirnar í Jóníu og á Kýpur. Þannig var aldarlöngumávinningnum af aldargömlum sigri Grikkja á Persum snúið viðfórnað. Sparta reyndi síðan að veikja veldi Þebu, sem leiddi til stríðs þar sem Þeba myndaði bandalag með fyrrum óvinum Spörtu, Aþenu.
 
Þebversku hershöfðingjarnir [[Epamínondas]] og [[Pelopídas]] unnu afgerandi sigur í [[Orrustan við Levktra|orrustunni við Levktra]] [[371 f.Kr.]] Í kjölfar orrustunnar lauk stórveldistíma Spörtu en stórveldistími Þebu hófst. Aþena endurheimti að miklu leyti þau völd sem hún hafði áður haft vegna þess að stórveldistími Þebu varstóð stutturekki lengi. Þegar Epamínondas léstféll í [[Orrustan við Mantineu (362 f.Kr.)|orrustunni við Mantineu]] [[362 f.Kr.]] missti borgin mesta leiðtoga sinn og eftirmenn hans létu leiðast út í tíu ára langt stríð gegn [[Fókis]] sem hafði ekkert upp úr sér. Árið [[346 f.Kr.]] leituðu Þebverjar til [[Filippos II|FilipposarFilippusar II.]] í [[Makedónía|Makedóníu]] og báðu hann um hjálp í átökunum gegn Fókis og blönduðu þannig Makedóníu í grísk stjórnmál í fyrsta sinn.
 
=== Uppgangur Makedóníu ===
{{Aðalgrein|Makedónía (fornöld)}}
Konungdæmið [[Makedónía]] varð til á 7. öld f.Kr. Það kom lítið við sögu í grískum stjórnmálum fyrir 5. öld f.Kr. FilipposFilippus konungur Makedóníu var metnaðargjarn maður sem hafði hlotiðhlaut menntun sína í Þebu. Í upphafi 4. aldar f.Kr. vildi hann auka ítök sín á Grikklandi. Einkum vildi hann hljóta viðurkenningu sem nýr leiðtogi Grikklands í baráttunni fyrir frelsiþví að frelsa grísku borgríkjannaborgríkin í Litlu -Asíu undan stjórn Persa. Með því að taka borgirnar [[Amfipolis]], [[Meþone]] og [[Potidaja]] náði hann völdum yfir gull- og silfurnámum Makedóníu. Með þessu hafðivarð hann orðið sér úti um auðlindir sem hann gat nýtt til að gera draum sinn að veruleika.
 
[[Mynd:Philip II of Macedon CdM.jpg|right|thumb|200px|[[Filippos II]] frá Makedóníu]]
FilipposFilippus náði yfirráðum yfir [[Þessalía|Þessalíu]] [[352 f.Kr.]] og [[Þrakía|Þrakíu]] og árið [[348 f.Kr.]] réð hann yfir öllu landsvæðinu norðan [[Laugaskörð|Laugaskarða]] (''Þermopylai''). Hann nýtti auð sinn til að múta grískum stjórnmálamönnum og kom á fót „makedónskum stjórnmálaflokki“ í öllum grískum borgríkjum. Afskipti hans af stríðinu milli Þebu og Fókis færðu honum mikla virðingu og gáfu honum tækifæri á að ná miklum áhrifum í grískum stjórnmálum. Aþenski stjórnmálamaðurinn [[Demosþenes]] hvatti Aþeninga til þess að standa gegn áhrifum FilipposarFilippusar í frægum ræðum ([[Filippísku ræðurnar (Demosþenes)|filippísku ræðunum]]).
 
Árið [[339 f.Kr.]] mynduðu Þeba og Aþena bandalag gegn síauknum áhrifum FilipposarFilippusar. FilipposFilippus réstréðst gegn þeim og hélt inn í Grikkland og sigraði bandalagsríkin í [[Orrustan við Kæróneu (338 f.Kr.)|orrustunni við Kæróneu]] árið [[338 f.Kr.]] Venjulega er litið svo á að hningnunhnignun borgríkisins hafi hafist eftir ósigurinn við Kæróneu, enda þótt borgríkin hafi að mestu leyti verið sjálfstæð ríki allt þar til [[Rómaveldi|Rómverjar]] náðu yfirráðum.
 
FilipposFilippus reyndi að heilla Aþeninga með gjöfum en hafði ekki erindi sem erfiði. Hann kom á fót [[Kórintubandalagið|Kórintubandalaginu]] og tilkynnti að hann myndi ráðast gegn Persíu til þess að frelsa grísku borgríkin og hefna fyrir innrásir Persa á öldinni sem leið. En áður en hann gat komið áformum sínum í verk var hann ráðinn af dögum árið [[336 f.Kr.]]
 
=== Veldi Alexanders mikla ===
 
Tvítugur sonur FilipposarFilippusar, [[Alexander mikli|Alexander]], tók við af föður sínum. Hann hóf þegar í stað undirbúning undirbúa þaðþví að hrinda í framkvæmd áformum föður síns. Hann fór til Kórintu þar sem grísku borgríkin viðurkenndu hann sem leiðtoga GrikkjannaGrikkja en hélt síðan norður til að gera her sinn reiðubúinn. Herinn sem hann hélt með til Persíu var í meginatriðum makedónskur her, en margir hugsjónarmennhugsjónamenn frá öðrum borgríkjum gengu í herinnhann. En þegar Alexander var önnum kafinn í Þrakíu barst honum fregn um uppreisn grísku borgríkjanna. Hann hélt suður í skyndi, hertók Þebu og jafnaði borgina við jörðu, öðrum grískum borgum víti til varnaðarviðvörunar.
 
Árið [[334 f.Kr.]] hélt Alexander til Litlu -Asíu og sigraði Persa við ána [[Orrustan við Granikos|GranikosGraníkos]]. Þar með réð hann yfir jónísku strandlengjunni og hann fór sigurför um grísku borgirnar sem hann hafði frelsað. Þegar hann hafði útkljáð mál í Litlu -Asíu hélt hann suður á bóginn gegnum [[Kilikía|Kilikíu]] inn í [[Sýrland]], þar sem hann sigraði [[Dareios III|Dareios III.]] í [[Orrustan við Issos|orrustunni við Issos]] [[333 f.Kr.]] Þá hélt hann í gegnum [[Fönikía|Fönikíu]] til [[Egyptaland]]s, sem hann náði á sitt vald án mikillar mótspyrnu. Egyptar tóku vel á móti honum sem frelsara undan kúgun Persa.
 
Dareios var nú viljugurfús til þess að semja um frið og Alexander hefði getað haldið heim sigri hrósandi. En Alexanderhann var staðráðinn í að leggja undir sig Persíu og gerast sjálfur herra hennar. Hann hélt í norðaustur gegnum Sýrland og [[Mesópótamía|Mesópótamíu]] og sigraði Dareios aftur í [[Orrustan við Gaugamela|orrustunni við GaugamelaGágamela]] [[331 f.Kr.]] Dareios flúði og var drepinn af eigin þegnum. Alexander var nú herra yfir öllu Persaveldi og réðitók yfirborgirnar [[Susa|Súsa]] og [[Persepolis|Persepólis]] án mótspyrnu.
[[Mynd:MacedonEmpire.jpg|thumb|left|300px|Veldi Alexanders mikla]]
 
GrískuEn grísku borgríkin voruhöfðu ennekki ágefist upp við að reyna að komast undan stjórn Makedóníu. Í [[Orrustan við Megalopolis|orrustunni við MegalopolisMegalópólis]] árið [[331 f.Kr.]] sigraði [[Antipater]], fulltrúi Alexanders, Spartverja, sem höfðu neitað að ganga í Kórintubandalagið og viðurkenna yfirráð Makedóníu.
 
Alexander hélt lengra í austur, þangað sem nú eru [[Afganistan]] og [[Pakistan]], allt að [[Indus]]dalnum, og [[326 f.Kr.]] hafði hann náð til [[Punjab hérað|Punjab-hérað]]s. Hann hefði getað lagt leið sína niður meðfram [[Ganges]] alla leið til [[Bengal]] hefði ekki herinn, sem var fullviss um að hann væri á endimörkum heimsins, neitað að fara lengra. Alexander sneri aftur nauðugur viljugur og lést úr hitasótt í [[Babýlon]] árið [[323 f.Kr.]]
 
Veldi Alexanders leystist upp skömmu eftir andlát hans en landvinningar hans breyttu Grikklandi varanlega. Þúsundir Grikkja ferðuðust með honum eða á eftir honum til að nema land eða flytjast til nýrra grískra borga sem hann hafði stofnað. Mikilvægust þessara borga var [[Alexandría (Egyptaland)|Alexandría]] í [[Egyptaland]]i. Grískumælandi konungdæmi voru stofnuð í Egyptalandi, Sýrlandi, í Íran og Baktríu. [[Helleníski tíminn]] var hafinn.
 
== Samfélag ==
EinEn helstu einkennin á forngrísku samfélagi voru skiptingin í frjálsborna menn og þræla, ólík staða kynjanna, tiltölulega lítil stéttarskiptingstéttaskipting á grundvelli ætternis og mikilvægi trúarbragða. Lifnaðarhættir í Aþenu voru dæmigerðari fyrir það en einkennileg samfélagsgerð Spörtu.
 
=== Samfélagsgerð ===
{{Aðalgrein|Þrælahald í Grikklandi hinu forna}}
Einungis frjálsir menn höfðu full borgaraleg réttindi í [[borgríki]]nu.<ref>Um gríska borgríkið, sjá Hansen (2006a). Einnig: Kitto (1991), 64-79 og 152-169; Finley (1991), 54-93; </ref> Í flestum borgríkjum, ólíkt [[Rómaveldi|Róm]], fylgdu engin lagaleg forréttindi hárri samfélagsstöðu. Til dæmis fylgdu engin forréttindi því að fæðast inn í tiltekna fjölskyldu. Stundum sáu tilteknar fjölskyldur um opinberar trúarathafnir en venjulega fylgdu því engin völd. Í [[Aþena|Aþenu]] var íbúum skipt í fjórar stéttir eftir efnahag. Fólk gat skipt um stétt ef það eignaðist pening. Í [[Sparta|Spörtu]] hlutu allir karlkyns borgarar titilinn „jafningi“ ef þeir luku menntun sinni. Konungar Spörtu, sem voru tveir og sáu um herstjórn og trúmál í borginni, komu úr tveimur tilteknum fjölskyldum.
 
Einungis frjálsir menn höfðu full borgaraleg réttindi í [[borgríki]]nu.<ref>Um gríska borgríkið, sjá Hansen (2006a). Einnig: Kitto (1991), 64-79 og 152-169; Finley (1991), 54-93; </ref> Í flestum borgríkjum, ólíkt [[Rómaveldi|Róm]], fylgdu engin lagaleg forréttindi hárri samfélagsstöðu, ólíkt því sem var í [[Rómaveldi|Róm]]. Til dæmis fylgdu engin forréttindi því að fæðast inn í tiltekna fjölskyldu. Stundum sáu tilteknar fjölskyldur um opinberar trúarathafnir, en venjulega fylgdu því engin völd. Í [[Aþena|Aþenu]] var íbúum skipt í fjórar stéttir eftir efnahag. Fólk gat skipt um stétt ef það eignaðist pening. Í [[Sparta|Spörtu]] hlutu allir karlkyns borgarar titilinn „jafningi“ ef þeir luku menntun sinni. Konungar Spörtu, sem voru tveir og sáu um herstjórn og trúmál í borginni, komu úr tveimur tilteknum fjölskyldum.
[[Þrælahald í Grikklandi hinu forna|Þrælar]] höfðu hvorki völd né stöðu.<ref>Um þrælahald til forna, sjá Finley (1968).</ref> Þeir áttu rétt á að stofna fjölskyldu og eiga eignir en höfðu engin pólitísk réttindi. Um [[600 f.Kr.]] hafði vinnuþrælkun breiðst út um allt Grikkland. Á [[5. öld f.Kr.]] voru þrælar um þriðjungur alls fólksfjöldans í sumum borgríkjum. Þrælar utan Spörtu gerðu nær aldrei uppreisn af því að þeir voru af of mörgum þjóðernum og voru of dreifðir til að geta tekið höndum saman.
 
[[Þrælahald í Grikklandi hinu forna|Þrælar]] höfðu hvorki völd né stöðu.<ref>Um þrælahald til forna, sjá Finley (1968).</ref> Þeir áttu rétt á að stofna fjölskyldu og eiga eignir, en höfðu engin pólitísk réttindi. Um [[600 f.Kr.]] hafði vinnuþrælkun breiðst út um allt Grikkland. Á [[5. öld f.Kr.]] voru þrælar um þriðjungur alls fólksfjöldans í sumum borgríkjum. Þrælar utan Spörtu gerðu nær aldrei uppreisn af því að þeir voru af ofmjög mörgumfjölbreyttu þjóðernumþjóðerni og voru of dreifðir til að geta tekið höndum saman.
Flestar fjölskyldur áttu þræla sem sáu um heimilið og almenna vinnu. Jafnvel fátækar fjölskyldur gátu átt einn eða tvo þræla. Eigendum var ekki frjálst að berja eða drepa þræla sína. Eigendur lofuðu oft að veita þrælum sínum frelsi síðar meir til að hvetja þrælana til að leggja harðar að sér. Ólíkt því sem gerðist í Róm hlutu þrælar sem var veitt frelsi ekki borgararéttindi. Í staðinn urðu þeir hluti af stétt réttindalausra þegna ásamt aðfluttu fólki frá öðrum löndum eða öðrum borgríkjum sem bjó í borginni.
 
Flestar fjölskyldur áttu þræla sem sáu um heimilið og almenna vinnu. Jafnvel fátækar fjölskyldur gátu átt einn eða tvo þræla. Eigendum var ekki frjálst að berja eða drepa þræla sína. Eigendur lofuðu oft að veita þrælum sínum frelsi síðar meir til að hvetja þrælana til að leggja harðar að sér. Ólíkt því sem gerðist í Róm hlutu þrælar sem var veitt frelsi ekki borgararéttindi. Í staðinn urðu þeir hluti af stétt réttindalausra þegna, ásamt aðfluttu fólki frá öðrum löndum eða öðrum borgríkjum sem bjó í borginni.
 
Borgríkin sjálf áttu einnig þræla. Þessir opinberu þrælar voru sjálfstæðari en þrælar í einkaeign og bjóu í eigin heimilum og önnuðust sérhæfð störf. Í Aþenu voru þrælar hins opinbera meðal annars þjálfaðir í að vera á varðbergi gagnvart fölsuðum peningum en hofþrælar þjónuðu guði tiltekins hofs.
 
Í Spörtu var sérstök tegund þræla sem nefndir ''[[helótar]]''. Helótar voru grískir stríðsfangar í eigu ríkisins en lánaðir út til fjölskyldna. Þeir sáu um jarðrækt og unnu húsverk svo að konurnar gætu einbeitt sér að því að ala upp hraust börn. Karlarnir vörðu tíma sínum í þjálfun sem [[Hoplíti|hoplítar]] og stunduðu hernað. Eigendur helóta voru þeim strangir og helótanirhelótarnir gerðu oft uppreisn.
 
=== Daglegt líf ===
Daglegt líf í grísku borgríkjunum hélst lengi óbreytt.<ref>Sjá Geir Þ. Þórarinsson. [http://visindavefur.is/?id=21283 „Hvernig var daglegt líf og venjur Forngrikkja?“]. ''Vísindavefurinn'' 4.9.2008. (Skoðað 4.9.2008).</ref> Fólk sem bjó innan borgarmarkanna bjó í lágum sambýlishúsum eða einbýlishúsum eftir því hvernig fjárhagur þess var. Íbúðarhús, opinberar byggingar og hof voru byggð í kringum torgið (''agora''). Fólk bjóubjó einnig í smærri þorpum og á sveitasetrum um sveitir landsins. Í Aþenu bjórbjó meirihluti fólksins utan borgarmarkanna (þaðgiskað er giskað á að af 400.000 íbúum hafi 160.000 manns búið innan borgarmúranna, en það er mikil borgarmyndun miðað við óiðnvætt samfélag).
 
Venjulegt grískt heimili var einfalt miðað við nútímaheimili. Á heimilinu voru svefnherbergi, geymslur og eldhús umhverfis innri garð. Meðalstærð heimilis var um 230 [[fermetri|m²]] á 4. öld f.Kr. og var það töluvert stærra en híbýli annarra samfélaga, sem bendir til betri hags borgaranna.
 
Á heimili bjuggu tveir foreldrarhjón ásamt börnum sínum en venjulega engir aðrir ættingjar. Karlar unnu fyrir fjölskyldunni en konur héldu heimilið og sáu um þrælana. Þrælarnir sóttu vatn í krukkur úr opinberum brunnum, elduðu, þrifu og höfðu auga með börnunum. Karlar höfðu aðskilin herbergi til að taka á móti gestum vegna þess að karlkyns gestir máttu ekki vera í herbergjum þar sem konur og börn vörðu sínum tíma sínum. Auðugir karlar buðu stundum vinum sínum í heimsókn áí [[Samdrykkja|samdrykkjur]]. [[Olíulampi|Olíulampar]] voru notaðir til lýsingar en á lömpunum var [[ólífuolía]]. Húsin voru hituð með því að brenna kol. Húsgögn voru einföld og fá, oftast aðeins stólar, borð og rekkjur.
 
[[Mynd:Greek statue discus thrower 2 century aC.jpg|thumb|right|185px|Kringlukastarinn eftir Mýron, endurgerð frá 2. öld e.Kr.]]
Flestir Grikkir unnu við landbúnað, ef til vill 80% fólksfjöldans, sem er svipað hlutfall og í flestum [[Iðnvæðing|óiðnvæddum]] samfélögum. JarðvegurinnJarðvegur áí Grikklandi er sjaldan frjórfrjósamur og regnúrkoma ófyrirsjáanlegtstopul. Rannsóknir benda til þess að [[veðurfar]] hafi lítið breyst frá því í fornöld. Því þurfti að líkindum oft að grisja og plægja. Nautgripir voru nýttir til að plægja akurinnakra en flest var unnið með berum höndum. Grískir bændur reyndu að eiga korn afgangs til að geta lagt af mörkum á hátíðum og til að geta keypt [[leirker]], [[Fiskur|fisk]], [[salt]] og [[Málmur|málmhluti]].
 
Forngrískur matur var einnig fábrotinn. Fátækt fólk át einkum bygggraut með [[Laukur|lauk]], [[Ávöxtur|ávexti]] og [[Ostur|ost]] eða [[Ólífuolía|ólífuolíu]]. Fáir átu kjöt reglulega, nema þegar dýrum var fórnað á opinberum hátíðum. Bakarar seldu nýbökuð brauð daflegadaglega. [[Vín]] þynnt með vatni var algengasti drykkurinn.
 
Grískur fatnaður tók litlum breytingum í gegnum tímann. Bæði karlar og konur klæddust stuttum kytrlumkyrtlum. Kyrtlarnir voru oft litríkir. Um mittið hafði fólk belti. Í köldu veðri klæddist fólk kápum og hafði húfur eða hatta en í heitu veðri klæddist það sandölum í stað leðurstígvéla. Konur báru skartgripi og settu á sig andlitsfarða - einkum púður sem gerði húðina ljósari álitum. Karlar létu sér vaxa skegg þangaðþar til [[Alexander mikli]] kom af stað þeirri tísku að raka sig.
 
Forngrísk læknislist var afar takmörkuð. [[Hippókrates]] átti mikinn þátt í því að skilja að hjátrú og læknismeðferð á 5. öld f.Kr. Jurtameðferð var beitt til að draga úr sársauka og læknar gátu framkvæmt uppskurðuppskurði í einhverjum tilvikum. En þeir áttu engin ráð gegn sýkingum svo að jafnvel áður heilbrigðir einstaklingar gátu dáið mjög skyndilega úr sýkingu óháð aldri.
 
Karlar stunduðu líkamsrækt á hverjum degi til að halda sér hraustum og reiðubúnum til að gegna herþjónustu. Næstum því hvert einasta borgríki átti að minnsta kosti einn líkamsræktarsal, þar sem einnig var baðaðstaða, fyrirlestrasalur og garður. Í flestum borgum (að Spörtu undanskilinni) máttu einungis karlar æfa í líkamsræktarsölunum og menn voru naktir þegar þeir æfðu. Hátíðir á vegum ríkisins veittu afþreyingu og skemmtun. Guðirnir voru heiðraðir með keppnum í [[tónlist]], [[leiklist]] og [[Kveðskapur|kveðskap]]. Aþeningar montuðu sig af því að í þeirra borg væri hátíð næstum því annan hvern dag. Stórar samgrískar hátíðir voru haldnar í [[Ólympía|Ólympíu]], [[Delfí]], [[Nemea|Nemeu]] og [[Isþmía|Isþmíu]]. Íþróttamenn og tónlistarmenn sem unnusigruðu þessarí keppnirþessum keppnum gátu orðið ríkir og frægir. Dýrasta og vinsælasta keppnisgreinin var kappreiðar.
 
=== Menntun ===
Lengst af í fornaldarsögu Grikklands var menntun ekki á vegum hins opinbera, nema í Spörtu. Á [[Helleníski tíminn|helleníska tímanum]] stofnuðu sum borgríki opinbera skóla. Einungis auðugar fjölskyldur höfðu efni á að ráða kennara. Drengir lærðu að lesa, skrifa og vitna í bókmenntir. Þeir lærðu einnig að syngja og leika á hljóðfæri og hlutu þjálfun í íþróttum til að undirbúa þá fyrir herþjónustu. Þeir námu ekki til að undirbúa sig fyrir starf, heldur til að verð averða nýtir þjóðfélagsþegnar. Stúlkur lærðu einnig að lesa, skrifa og einfaldan [[reikningur|reikning]] svo þær gætu séð um heimilið. Þær hlutu nánast aldrei menntun eftir barnæsku.
 
Lítill hluti drengja hélt menntun sinni áfram eftir barnæsku. Til dæmis má nefna herskóla Spartverja. Á táningsárum námu þeir [[heimspeki]], en það hún var hugsuð sem sðferðismenntunsiðferðismenntun fyrir lífið, og [[mælskufræði]] svo þeir gætu flutt góðar og sannfærandi ræður fyrir dómstólum eða á þingi. áÁ [[Klassíski tíminn|klassíska tímanum]] var þessi menntun nauðsynleg sérhverjum metnaðarfullum ungum manni. Samskipti auðugra drengja við [[Samkynhneigð í Grikklandi hinu forna|eldri lærimeistara]] var snar þáttur í menntun þeirra.<ref>Um forngríska samkynhneigð, sjá Dover (1968) og Laurin (2005).</ref> Unglingurinn lærði af því að fylgjast með lærimeistara sínum ræða um stjórnmál á torginu, með því að aðstoða hann við að rækja borgaralegar skyldur sínar, með því stunda æfingar með honum í líkamsræktinni og með því að fylgja honum á [[Samdrykkja|samdrykkjur]]. Ríkustu nemendurnir héldu áfram í framhaldsnám í skóla í einhverri stórborg. SkólarnirFrægir vorukennarar reknirráku afþessa frægum kennurumskóla. Meðal frægra skóla í Aþenu voru [[Akademían]] og [[Lykeion]].
 
== Neðanmálsgreinar ==
354

breytingar