Munur á milli breytinga „Vetni“

20 bætum bætt við ,  fyrir 3 árum
nokkrar orðalagsbreytingar
m (H stands for Latin 'hydrogenium', not for English 'hydrogen'.)
(nokkrar orðalagsbreytingar)
Efnisástand = Gas}}
 
'''Vetni''' er [[frumefni]] með [[efnatákn]]ið '''H''' (upphafsstafur orðsins ''hydrogenium'' frá [[gríska|grísku]] orðunum ''[[wikt:en:ὕδωρ#Ancient Greek|ὕδωρ]]'' ''hudōr'' í merkingunni „vatn“ og ''[[wikt:en:γεννάω#Ancient Greek|γεννάω]]'' ''gennaō'' í merkingunni „ég skapa“, „ég framkalla“) og er númersætistöluna eitt1 í [[Lotukerfið|lotukerfinu]]. Við staðalaðstæður er það litlaust, [[málmleysingi|ómálmkennt]], lyktarlaust, [[eingildi|eingilt]] og mjög eldfimt [[tvíatóm]]a [[gas]]. Vetni er léttasta og algengasta [[frumefni]]ð í [[alheimurinn|alheiminum]]. Það finnst í [[vatn]]i og í öllum lífrænum efnasamböndum. Vetni verkar á efnafræðilegan hátt við næstum hvaðaöll annaðönnur frumefni sem til ereru. Er [[stjarna|stjörnur]] eru í [[meginröð]] sinni, er uppistaða þeirra mestmegnis vetni í formi [[rafgas]]s. Þetta frumefni er notað í framleiðslu á [[ammóníak]]i, sem gas í loftför, sem annarskonarannars konar [[eldsneyti]] og nýlega sem orkugjafi fyrir [[efnarafall|efnaraflaefnarafala]].
 
Í [[rannsóknarstofa|rannsóknarstofum]] er vetni framleitt viðmeð efnahvörfefnahvörfum [[sýra|sýru]] ávið málma eins og [[sink]]. Vetni er yfirleitt framleitt í stærri stíl í iðnaði með gufuumvarpi [[náttúrulegt gas|náttúrulegs gassjarðgass]]. [[Rafgreining]] vatns er einföld aðferð en hagfræðilega afkastalítil í fjöldaframleiðslu. Vísindamenn eru enn að rannsaka nýjar aðferðir til vetnisframleiðslu. Ein aðferð innifelurfelur í sér notkun grænna [[þörungur|þörunga]]. Önnur aðferð sem lofar góðu felst í breytinguumbreytingu úrefniúrefna lífefna, eins og [[þrúgusykur]]s (glúkósa) eða [[sorbitol]]s, sem hægt er að gera við lágt hitastig með notkun nýsnýrra [[efnahvati|efnahvata]].
 
== Almennir eiginleikar ==
[[Mynd:Hydrogen.svg|thumb|left|Skýringarmynd af [[einvetni]] eða ‚prótín‘ ('''<sup>1</sup>H''') sem er langalgengasta [[vetnissamsætur|samsæta vetnis]], en það hefur aðeins eina [[róteind]] og eina [[rafeind]].]]
 
Vetni er léttasta frumefnið því að algengasta [[Vetnissamsætur|samsæta þess]] — [[einvetni]] ('''<sup>1</sup>H''') — sem er 99.,98% af öllu vetni, er samsetteinungis úr einungis einni [[róteind]] og einni [[rafeind]].
 
Við [[staðalaðstæður]] myndar vetni [[tvíatóma sameind|tvíatóma gas]] sem nefnist vetnisgas (táknað H<sub>2</sub>). semÞað er samanstendurúr af sameindum sem hafa tvær vetnis[[frumeind]]ir hver.<ref>{{vísindavefurinn|1634|Hvers vegna er vetni svona eldfimt?}}</ref> Vetnisgas hefur suðumark 20.,27&nbsp;[[Kelvin|K]] og bræðslumark 14.,02&nbsp;K. Undir gríðarlegum þrýstingi, eins og finnst í kjarna stórra [[gashnöttur|gashnatta]], breytist vetni í vökvakenndannvökvakenndan [[málmur|málm]] (sjá [[málmkennt vetni]]). UndirVið næstum algerualgert þrýstingsleysi eins og finnst í útgeimnumútgeimi, finnast vetnisatóm mestmegnis ein og sér, einfaldlega vegna þess að það er engin leið fyrir þau að sameinast öðrum vetnisatómum;, en ský af H<sub>2</sub> erutengjast tengdoft [[stjörnumyndun]].
 
Þetta frumefni spilarleikur vægamikiðveigamikið hlutverk í að knýja [[alheimurinn|alheiminn]] í gegnum [[róteindakeðjan|róteindakeðjuna]] og [[kolefnishverfan|kolefnishverfuna]]. ÞettaÞað eru [[kjarnasamruni|kjarnasamrunaferli]] sem skila af sér gríðarlegu magni orku með því að sameina tvær vetnisfrumeindir í eina [[helín]]frumeind.
 
=== Vetnisfrumeindin ===
''[[Vetnisfrumeind]]'' er [[frumeind]] vetnisfrumefnis. Hún er samsett afúr einni neikvætt hlaðinni [[rafeind]] dreifðsem yfirsveimar kringum jákvætt hlaðna [[róteind]] sem er [[frumeindakjarni|kjarni]] vetnisfrumeindarinnar. Rafeindin er bundin róteindinni með [[Coulombskraftur|Coulombskrafti]].
 
== Notkun ==
Mikið magn af vetni þarfnaster notað í iðnaði, þáog mester áberandinotkunin mest í [[Haber-ferli]]nu ívið framleiðslu á [[ammóníak]]i, [[vetnisbinding]]u [[fita|fitu]] og [[olía|olíu]], og framleiðslu á [[tréspíritus]] (metanóli). Önnur not eru t.d.:
* Framleiðsla á [[saltsýra|saltsýru]], í [[suða|suðu]] og niðurbrot á [[málmgrýti]].
* Það er notað íÍ [[eldflaugaeldsneyti]].
* Sem kæliefni snúða í [[rafall|rafölum]] [[orkustöð|orkuvera]]. Ástæðan fyrir notkun þess þar er að það hefur mestu [[hitaleiðni]] allra gastegunda.
* Það hefur hæstu [[hitaleiðni]] allra gastegunda og er því notað sem kæliefni snúða í [[rafall|röflum]] [[orkustöð]]va.
* Vetni í vökvaformi er notað í [[lághitafræði]]legum rannsóknum, þar á meðal rannsóknum á [[ofurleiðari|ofurleiðurum]].
* AfSem þvílyftikraftur fyrir [[loftbelgur|loftbelgi]] og [[loftskip]]. vetniVetni er fjórtán og hálfhálfum sinnum [[léttara en loft]] og var þaðþví eitt sinn víða notað semí liftikrafturþessum fyrir [[loftbelgur|loftbelgi]] og [[loftskip]]tilgangi. HinsvegarHins vegar var notkun þess lögð niður eftir að [[Hindenburg slysið]] sannfærði almenning um að það væri of hættulegt ítil þeimþeirra tilganginota.
* [[Tvívetni]], ein samsæta vetnis, er notað í [[CANDU kjarnakljúfur|kjarnaklofnun]] sem [[hemilefni nifteinda]], þ.e. til að hægja á [[nifteind]]um, og er líka notað í [[kjarnasamruni|kjarnasamruna]]. Tvívetnissambönd hafakoma að notagildigagni í [[efnafræði]] og [[líffræði]] við rannsóknir á [[samsætuáhrif]]um.
* [[Þrívetni]], framleitt í [[kjarnakljúfur|kjarnakljúfum]], er notað til að smíða [[vetnissprengja|vetnissprengjur]]. Það er notað líka notað sem samsætumerki í lífeðlisfræði og sem [[geislun]]aruppspretta í sjálflýsandi plöntum.
 
Hægt er að brenna vetni í [[brennsluhreyfill|brennsluhreyflum]] og Chrysler-BMW heldur úti flota af vetnisknúnum [[bílum]] er haldið uppi af Chrysler-BMW (sjá [[Vetnisbíll]]). Verið er að athuga vetnisknúna [[efnarafall|efnaraflaefnarafala]] sem leið til að útvega [[orka|orku]] með minnaminni útrennsliútblæstri en meðþegar þvívetni er brenna vetnibrennt í brennsluhreyflum.
 
Á Íslandi stendur yfir framtak til að draga úr notkun á olíu með því að nota vetni í hennar stað.
Óskráður notandi