Munur á milli breytinga „Kadmín“

121 bæti bætt við ,  fyrir 3 árum
allnokkrar orðalagsbreytingar
m (Removing Link GA template (handled by wikidata))
(allnokkrar orðalagsbreytingar)
 
Efnisástand = Fast form}}
 
'''Kadmín''' (kadmíum) er [[frumefni]] með [[efnatákn]]ið '''Cd''' og er númersætistöluna 48 í [[lotukerfið|lotukerfinu]].
 
Þetta er frekar sjaldgæfur, mjúkur, blá-hvíturbláhvítur, eitraður hliðarmálmur sem finnst í [[sink]]grýti og er aðallega notaður í [[rafhlaða|rafhlöður]].
 
== Almenn Einkennieinkenni ==
Kadmín er mjúkur, sveigjanlegur, þjáll, blá-hvíturbláhvítur, tvígildur [[málmur]] sem hægt er auðveldlega skera með hnífhnífi. Því svipar að mörgu leitileyti til [[sink]]s en er hægt að notagetur ímyndað flóknari efnasamböndumefnasambönd.
 
Algengasta [[oxunarstig]] kadmíns er +2, þótt einstaka dæmi um +1 finnist.
 
== Notkun ==
Um þrír fjórðu afhlutar notkunalls kadmíns, sem unnið er, er notað í [[rafhlaða|rafhlöður]] (þá sérstaklega [[nikkel-kadmín rafhlaða|Ni-Cd rafhlöður]]) og hinn einnen fjórðifjórðungurinn er mestmegnisteinkum notaður í [[kadmín litarefni|litarefni]], klæðningar og málmhúðun, og sem varðveisluefni í [[plast]]. Önnur not;:
* [[Málmblanda|málmblöndur]] með lágt bræðslumark.
* SökumKadmín lágshefur lágan [[núningsstuðull|núningsstuðulsnúningsstuðul]] og gott málmþreytuþol, og er þaðþví notað í kúlulegumálmblöndur.
* 6% af öllu kadmíni er notað í [[rafhúðun]].
* Margar tegundir [[lóðtin]]s innihalda kadmín.
* Sem hömlunarefni til að stýra [[kjarnaklofnun]].
* Efnasambönd sem innihalda kadmín eru notiðnotuð í svarthvítafosfórplötur í svarthvítum [[sjónvarp|sjónvörpum]]sfosfóra og einnig í fosfórplötur bláu og grænaufostfóranagrænu myndarinnar í litasjónvörpum.
* Kadmín myndar alls kyns [[sölt]], þarog semaf þeim er [[kadmínsúlfíð]] er algengast. Þetta súlfíðÞað er notað sem [[kadmín litarefni|gult litarefni]].
* Notað í suma [[hálfleiðari|hálfleiðara]], eins og kadmínsúlfíð, [[kadmín seleníð|kadmínseleníð]], og [[kadmín tellúríð|kadmíntellúríð]], sem hægt er að nota í [[ljósnemi|ljósnema]] eða [[sólhlaða|sólhlöður]]. [[HgCdTe]] er næmt fyrir [[innrauður|innrauðu]] ljósi.
* Sum kadmínefnasambönd eru notuð í [[Pólývínylklóríð|PVC]] plastefni sem varðveisluefni.
* Notað í fyrsta [[fiseind]]anemann.
 
== Saga ==
Kadmín[[Frederich Strohmeyer]] uppgötvaði kadmín ([[latína]] ''cadmía'', [[gríska]] ''kadmeia'' sem þýðir „[[kalamín]]“ og er gamalt heiti yfir sinkgrýti) var uppgötvað árið [[1817]] af [[Frederich Strohmeyer]] á [[rannsóknarstofa|rannsóknarstofu]] hanssinni í [[Þýskaland]]i árið [[1817]]. Strohmeyer fann þetta nýja frumefni sem óhreinindi í [[sinkkarbónat]]<nowiki/>i þegar hann tók eftir að óhrein sýnishorn af kalamíni skiptu um lit þegar þau voru hituð á meðanþótt hreint kalamín gerði það ekki. Málmurinn var svo nefndur eftir latneskalatnesku heitinuheiti yfir kalamínkalamíns því að það var í því sem að málmurinn fannst fyrst.
 
Þó aðÞótt kadmín og efnasambönd þess séu baneitruð, tilgreindisegir [[Breska Lyfjafræðibók|Breska lyfjafræðibók]]in frá [[1907]] frá því að [[kadmínjoð]] væri notað sem [[lyf]] til að lækna „bólgin liðamót, kirtlaveiki, og kuldabólgu“.
 
Árið [[1927]] endurskilgreindi [[Alþjóðleg ráðstefna um þyngdir og mælingar|Alþjóðlega ráðstefnan um þyngdir og mælingar]] [[metri|metrann]] samkvæmt rauðri kadmín litrófslínu kadmíns (1 m = 1.553.164,13 bylgjulengdir). ÞessiÞessari skilgreining hefur síðan verið breytt (sjá [[krypton]]).
== Tilvist ==
[[Mynd:CadmiumMetalUSGOV.jpg|thumb|left|Kadmín málmur]]
SteingrýtiSteindir sem innihalda kadmín eru sjaldgæfsjaldgæfar og þegar þauþær finnast, finnaster það þauævinlega í litlum mæli. [[Greenockít]] (Cd[[brennisteinn|S]]) er eina mikilvæga kadmín[[steintegund|steind]]in og finnst nær alltaf með [[sphalerít]]i ([[sink|Zn]]S). Þar af leiðandi er kadmín einkum framleitt mest megnis sem aukaafurð í vinnslu sinks úr [[súlfíð]]grýti sinks, og í minna mæli, við vinnslu [[blý]]s og [[kopar]]s. Lítið magn af kadmíni, um 10% af notkun, er framleitt meðeftir öðrum leiðum, og þá aðallega úr dufti sem endurvinnslaverður til við endurvinnslu brota[[járn]]s og -[[stál]]s leiðir af sér.
 
== Samsætur ==
Náttúrulegt kadmín er samansettblanda af 6 stöðugum [[samsæta|samsætum]]. 27 [[geislasamsæta|geislasamsætumGeislasamsætur]] hefurkadmíns veriðsem lýst, þarhefur semverið eru 27, stöðugastastöðugastar erþeirra eru Cd-113 með [[helmingunartími|helmingunartíma]] upp á um 7,7×10<sup>15</sup> ár, CtCd-109 með helmingunartímahelmingunartímann 462,6 daga og Cd-115 með helmingunartímahelmingunartímann 53,46 klukkustundir. AllarHelmingunartími hinarallra geislasamsæturnarhinna hafageislasamsætanna helmingunartímaer minnistyttri en 2,5 klukkutímaklukkutími og mesturhjá hlutiflestum þeirra minni en 5 mínútur. Þetta frumefni hefur einnig 8 [[systurkjarni|systurkjarna]], en þar sem aðeru þeir stöðugustu eru Cd-113m (helmingunartími 14,1 ár), Cd-115m (helmingunartími 44,6 dagar) og Cd-117m (helmingunartími 3,36 klukkustundir).
 
Samsætur kadmíns vega á milli 96,935 [[atómmassaeining|u]] (Cd-97) til 129,934 u (Cd-138).
Aðal[[sundrunarháttur]] á undan algengastualgengustu stöðugu samsætunni, Cd-112, er [[rafeindahremming]] og á eftir henni er það [[betasundrun]]. AðalHelsta [[dótturefni]] sundrunar á undan Cd-112, er frumefni 47 ([[silfur]]) og á eftir því, er það frumefni 49 ([[indín]]).
 
== Varúðarráðstafanir ==
Kadmín er eitt afþeirra fáum frumefnumfrumefna sem hefur engannengan uppbyggjandi tilgang í [[maður|mannslíkamanum]]. Þetta frumefni og lausnir efnasambanda þess eru gríðarlega [[eituráhrif|eitruð]], jafnvel í örsmáum skömmtum, og [[lífmögnun|safnast fyrir]] í vefjum lífvera og [[vistkerfi|vistkerfum]]. Ein möguleg ástæða fyrir eituráhrifum þess er að það truflar gang hvata sem innihalda [[sink]]-innihaldandi hvata. Sink er mikilvægt efni í líffræðilegum kerfum, en kadmín, þó það sé efnafræðilega svipað sinki á margan hátt, getur víst ekki „leystkomið af“í fyrirstað þaðþess. Kadmín getur einnig truflað líffræðileg ferli semþar hafa að geymasem [[magnesín]] og [[kalsín]] koma við sögu á svipaðan máta.
 
AðöndunInnöndun duftsryks sem inniheldur kadmín leiðir fljótlega til vandamála í [[öndunarvegur|öndunarvegi]] og [[nýra|nýrum]] sem að getar verið banvæn (oft sem [[nýrnabilun]]). Neysla kadmíns veldur strax eitrun og [[lifur|lifralifrar-]] og nýrnaskemmdum. Efnasambönd sem innihalda kadmín eru einnig [[krabbameinsvaldandi efni|krabbameinsvaldandi]]. Kadmíneitrun er orsakavaldur [[itai-itai sjúkdómur|itai-itai sjúkdómsins]], sem að bókstaflega þýðir „ái!-ái!“ í [[japanska|japönsku]]. Auk nýrnaskemmda, þjáddustþjáðust sjúklingar af [[beinþynning]]u og [[beinmeyra|beinmeyru]].
 
Ef unnið er með kadmín, er mikilvægt að geraafsogsbúnaður það með afsogsbúnað tilfyrir staðarhendi, til að vernda gegnmenn fyrir hættulegum gufum. SemTil dæmi,dæmis inniheldur [[silfur]][[lóðmálmur]] kadmín og skyldi meðhöndla hann með varúð. Alvarleg eituráhrif geta valdiststafað af langvarandi nærveru við kadmínhúðunarböð.
 
== Kadmín í kræklingi við Ísland ==
ÁætluðÁætlað var vinnslaað hefja vinnslu á kræklingi við [[Arnarfjörður|Arnarfjörð]] á [[Vestfirðir|Vestfjörðum]] en of mikið innihald kadmíns, miðað við [[Evrópa|Evrópskaevrópska]] staðla, kom í veg fyrir það<ref>[http://www.veidimal.is/Kraeklingur/kraeklskyrslur/Arsskyrslur/arskyrsla2004.pdf Kræklingarækt á Íslandi Ársskýrsla 2004, Veiðimálastofnun]</ref>. Ekki fannst of mikið af kadmíni í kræklingi á öðrum stöðum á landinu.
 
== Heimildir ==
Óskráður notandi