Munur á milli breytinga „Mexíkóska byltingin“

ekkert breytingarágrip
[[File:Collage revolución mexicana.jpg|thumb|right|Mexíkóska byltingin]]
'''Mexíkóska byltingin''' ('''Revolución mexicana''' á [[Spænska|spænsku]]) var bylting og hrina vopnaðra átaka sem entist frá árin 1910–1920 og gerbreytti [[Mexíkó|mexíkóskri]] menningu og stjórnarfari. Aðallega hefur verið fjallað um byltinguna í stökum héruðum en þó er ekki hægt að véfengja að um var að ræða „sanna þjóðarbyltingu.“<ref>Alan Knight, "Mexican Revolution: Interpretations" in ''Encyclopedia of Mexico'', 2. bindi, bls. 873. Chicago: Fitzroy Dearborn 1997.</ref> Byrjun byltingarinnar árið 1910 má rekja til þess hvernig einræðisherranum [[Porfirio Díaz]] hafði eftir 35 ár við völd enn ekki tekist að finna lögmætan eftirmann. Þetta olli stjórnmálakreppu meðal hátt settra keppinauta um völdin og skapaðigaf tækifærilandyrkjendum landyrkjendatækifæri til að gera uppreisn.<ref>John Tutino, ''From Insurrection to Revolution: Social Bases of Agrarian Violence, 1750–1940''. Princeton: Princeton University Press 1986, bls. 327.</ref> Vel stæður landeigandi að nafni [[Francisco I. Madero]] bauð sig fram á móti Díaz í forsetakosningum árið 1910 og kallaði til uppreisnar eftir að fölsk úrslit voru kynnt Díaz í vil.<ref>Friedrich Katz, ''The Secret War in Mexico: Europe, the United States, and the Mexican Revolution''. Chicago: University of Chicago Press 1981, bls. 35.</ref> Eftir vopnuð átök var Díaz steypt af stóli og kallað var til nýrra kosninga árið 1911 og varð Madero þannig forseti.
 
Byrjun átakanna mátti rekja til andspyrnu gagnvart ríkisstjórn Díazar í kjölfar kosninganna árið 1910, sem hrundu af stað uppreisn. Hátt settir menn undir stjórn Madero sem andsnúnir voru Díaz biðluðu til millistéttarinnar, bænda sumra héraða og skipulagðra verkamanna.<ref>Katz, ''The Secret War in Mexico'' p. 35.</ref> Í október 1911 vann Madero yfirburðasiður í frjálsum og sanngjörnum kosningum. Andstaða við ríkisstjórn Madero fór þó fljótt að aukast bæði á meðal íhaldsmanna, sem þótti hann veiklunda og of frjálslyndur, og fyrrverandi byltingarmanna og fátækra, sem þótti hann of íhaldssamur. Í febrúar 1913 neyddist Madero til að segja af sér og var síðan drepinn. VIð honum tók gagnbyltingarstjórn [[Victoriano Huerta]] hershöfðingja með stuðningi [[Bandaríkin|Bandaríkjanna]], viðskiptahagsmuna og annarra íhaldsafla. Huerta sat við völd frá febrúar 1913 til júlí 1914 en þá hrökklaðist hann frá völdum vegna þrýstings frá byltingaröflum víðs vegar um landið. Byltingarmönnunum tókst ekki að koma á stjórnarsamstarfi eftir brottrekstur Huerta og Mexíkó var steypt í borgarastyrjöld (1914–1915). Hópur stjórnarskrársinna undir stjórn landeigandans [[Venustiano Carranza]] hrósaði sigri árið 1915 eftir að hafa sigrað fyrrverandi stjórnarskrársinnann [[Pancho Villa]] og og neytt byltingarleiðtogann [[Emiliano Zapata]] til að grípa til skæruhernaðar á ný. Zapata var ráðinn af dögum árið 1919 af frumkvæði Carranza forseta.