„Amtmaður“: Munur á milli breytinga

1.516 bætum bætt við ,  fyrir 7 árum
saga amtmannsembættis
m (Bot: Flyt 8 tungumálatengla, sem eru núna sóttir frá Wikidata á d:q592996)
(saga amtmannsembættis)
'''Amtmaður''' var æðsti [[embættismaður]] í [[amt]]i, [[stjórnsýslueining]]u sem var við lýði á [[Ísland]]i frá árinu [[1684]] til ársins [[1904]]. Amtmaður heyrði undir [[stiftamtmaður|stiftamtmann]] á tímabilinu [[1684]]-[[1872]] og undir [[landshöfðingi|landshöfðingja]] á tímabilinu [[1872]]-[[1904]]. Embætti amtmanns var lagt af þegar Íslendingar fengu [[Heimastjórnartímabilið|heimastjórn]] árið [[1904]].
 
Amtmaður yfir öllu Íslandi var skipaður 21. apríl 1688. Skipun amtmanns má rekja til stjórnkerfisbreytinga sem urðu í danska ríkinu við einveldistökuna 1661 en þá fékk konungur óskorað vald yfir öllum þegnum sínun og réð og rak embættismenn. Stjórnsýslan varð miðstýrðari og var danska ríkinu skipt í ömt sem var stjórnað af launuðum embættismönnum, amtsmönnum. Ríkisráð og stéttarþing voru aflögð en í staðinn komið á fót eða endurskipulagðar stjórnardeildir (kollegier) en þar voru helstar kansellí og rentukammer.
 
Breytingar á stjórnsýslu Íslands voru í nokkurm skrefum. Síðasti lénsherra Íslands var Henrik Bjelke en hann lést 1683. Landfógeta var veitt leyfisbréf 16. maí. 1683 og leysti hann fógeta Bjelke af hólmi. Ári seinna 26. janúar 1684 var skipaður stiftamtmaður (stiftbefahlingsmann) yfir Íslandi. Hann kom í stað höfuðsmanns sem sat í Kaupmannahöfn og var áður æðsti fulltrúi konungsvalds á Íslandi. Í embætti stiftamtmanns var sett 5 ára gamalt barn en það var Ulrik Christian Gyldenløve sem var launsonur konungs. Vegna aldurs stiftamtmannsins þurfi annan mann til að vinna starfið og varð það ekki fyrr en árið 1688 og nefndist sá amtmaður og varð fulltrúi stiftamtmannsins.
 
Skrifræði og eftirlit varð meira, og stjórnsýsla tók mið af hugmyndum um hagsýsluveldi (kameralisma).
 
Amtmaður heyrði undir [[stiftamtmaður|stiftamtmann]] á tímabilinu [[1684]]-[[1872]] og undir [[landshöfðingi|landshöfðingja]] á tímabilinu [[1872]]-[[1904]]. Embætti amtmanns var lagt af þegar Íslendingar fengu [[Heimastjórnartímabilið|heimastjórn]] árið [[1904]].
 
Amtmaður átti að vera búfastur á Íslandi og hafa umsjón með [[Löggæsla|löggæslu]], [[dómsmál]]um og [[kirkjumál]]um í fjarvist stiftamtmanns og eftirlit með veraldlegum embætismönnum. Sá sem fyrstur var skipaður í þetta embætti var [[Christian Müller]], danskur maður, og varð hann áður langt leið illa þokkaður af landsmönnum fyrir þjösnaskap og embættisglöp.
 
Yfirstjórn allra landsmála eftir upptöku amtmannsembættis var í [[Kaupmannahöfn]] og lágu fjármálin og atvinnumálin oftast undir [[Rentukammerið]] sem kallað var, en dómsmál og landsstjórnarmál undir [[Kansellíið]] og gengu svo þaðan til konungs. Var þetta mikil breyting, því að áður hafði [[höfuðsmaður]]inn einn haft allan veg og vanda af [[landsstjórnin]]ni og staðið beinlínis undir konungi. [[Alþingi]] Íslendinga fór upp frá þessu síhnignandi, og lögum og réttarfari var breytt á ýmsa lund eftir útlenskri fyrirmynd, en konungur tók sjálfur að skipa [[biskup]]a og [[Lögmaður|lögmenn]] í embætti, sem áður höfðu vanalega verið kosnir af landsmönnum, og voru þetta allt saman afleiðingar af [[einveldi]]nu.
 
Heimild
* [http://skjalasafn.is/files/docs/r_skjalasafn_amtmanns.pdf Skjalasafn Amtmanns]
 
== Tengt efni ==
16.107

breytingar