Munur á milli breytinga „Sigurður málari“

12.537 bætum bætt við ,  fyrir 6 árum
ekkert breytingarágrip
'''Sigurður Guðmundsson''' (oftast nefndur '''Sigurður málari''') ([[9. mars]] [[1833]] - [[7. september]] [[1874]]) var íslenskur [[listmálari]] sem starfaði mikið að leikhúsmálun, hannaði búninga og gerði sviðsmyndir. Hann átti drjúgan þátt í stofnun [[Forngripasafnið|Fornminjasafnsins]] og vann ósleitilega að fegrun hins íslenska kvenbúnings.
 
== Uppvaxtarár ==
Sigurður fæddist á [[Helluland]]i í [[Hegranes]]i, Skagafirði. Hann fór til til náms í [[Kaupmannahöfn]] árið [[1848]] og stundaði nám við Konunglegu dönsku fagurlistaakademíuna í Kaupmannahöfn á árunum 1850-1858. Hann kom heim til [[Ísland]]s árið [[1858]] og starfaði eftir það við teiknikennslu og gerði mannamyndir og málaði [[altaristafla|altaristöflur]]. Hann skrifaði einnig um [[skipulagsmál]] í [[Reykjavík ]] og setti fram hugmynd um útivistarsvæði í [[Laugardalur (hverfi)|Laugardalnum]]. Sigurður var forystumaður um stofnun [[Forngripasafnið|Forngripasafnsins]] árið [[1863]]. Forngripasafnið varð síðar að [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafni Íslands]]. Í hugvekju í [[Þjóðólfur|Þjóðólfi]] [[24. apríl]] [[1862]] skrifaði hann um mikilvægi slíks safns til að skilja þjóðerni Íslendinga og sögu landsins. Hann starfaði einnig mikið að leikhúsmálum, hannaði leikbúninga, málaði leikara og gerði sviðsmyndir.
Sigurður var sonur Guðmundar Ólafssonar frá [[Vindhæll|Vindhæli]] á [[Skagaströnd]] og Steinunnar Pétursdóttur frá [[Ás (Hegranesi)|Ási]] í [[Hegranes]]i. Hann fæddist á [[Helluland]]i í Hegranesi, [[Skagafjörður|Skagafirði]] en fluttist 11 ára að aldri að [[Hofstaðir (Viðvíkursveit)|Hofstöðum]] í [[Viðvíkursveit]] með foreldrum sínum.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 16</ref> Sigurður hafði lítinn áhuga á búskap; í stað þess að sitja yfir fé eða sinna heyskap kaus hann heldur að teikna eða tálga myndir.<ref>Páll Briem (1889), bls. 3</ref> Á fermingaraldri gerði hann m.a. mannamyndir og pennateikningar eftir myndum úr [[Hóladómkirkja|Hólakirkju]], en frummyndir nokkurra þeirra eru glataðar í dag.<ref>Jón Auðuns (1950)</ref>
 
== Nám í Kaupmannahöfn ==
Sigurður skrifaði greinina „Um kvennbúnínga á Íslandi að fornu og nýju“ árið [[1857]] í [[Ný félagsrit]]. Hann skapaði nýjan íslenskan kvenbúning [[skautbúningur|skautbúning]] eða hátíðarbúning úr gamla [[faldbúningur|faldbúningnum]] og teiknaði einnig léttari faldbúning sem nefnist [[kyrtill]] sem hafa mátti til dansleikja, sem brúðarbúning og fermingarbúning. Sigurður Guðmundsson lést [[7. september]] [[1874]] og fylgdi honum til grafar fjöldi kvenna í skautbúningi með svartar blæjur yfir [[faldur|faldinum]].
Leikni Sigurðar vakti athygli í sveitinni og eggjuðu margir föður hans að senda drenginn út í málaranám. Á [[Hofsós]]i bjó þá kaupmaður að nafni Holm og átti hann bróður í [[Kaupmannahöfn]] sem var málari. Því var afráðið að senda Sigurð út til hans og kom Sigurður til Kaupmannahafnar í september [[1849]].<ref>Páll Briem (1889), bls. 4</ref> Sigðurði líkaði illa hjá Holm málara, sem var húsamálari en ekki listmálari, og eftir sjö daga strauk Sigurður úr vistinni.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 17</ref>
 
Fyrir tilstuðlan [[Konráð Gíslason|Konráðs Gíslasonar]], sem þekkti til ættfólks Sigurðar, voru teikningar eftir Sigurð sýndar myndhöggvaranum [[Jens Adolf Jerichau]], sem þá var prófessor við Konunglegu dönsku listaakademíuna í Kaupmannahöfn. Jerichau þótti mikið til teikninganna koma, ekki síst þar sem Sigurður hafði enga tilsögn hlotið, og bauð honum til sín í kennslu án endurgjalds. Skömmu síðar sá arkitektinn [[Gustav Friedrich Hetch]], sem einnig var prófessor við listaakademíuna, verk Sigurðar og bauð honum í skólann, auk þess sem hann bauð honum ókeypis kennslu heima hjá sér.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 17-18</ref>
== Heimild ==
 
Sigurði gekk vel í listaakademíunni og fór úr 1. bekk upp í 3. bekk, sem þótti fáheyrt.<ref>Páll Briem (1889), bls. 6</ref> Af íslenskum stúdentum í Kaupmannahöfn var hann nefndur Sigurður „geni“. Til námsins fékk hann styrki frá ýmsum Íslendingum, bæði frændfólki og óskyldum og þ.á.m. einna mest frá [[Jón Sigurðsson|Jóni Sigurðssyni]] sem studdi hann bæði í orði og verki.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 21</ref>
 
Í Kaupmannahöfn varð Sigurður einnig fyrir miklum áhrifum af listsögufræðingnum [[Niels Laurits Höyen]]. Að mati Höyens átti markmið listamanna „að vera það, að gefa lifandi lýsingar á fortíð [[Norðurlönd|Norðurlanda]], en til þessi þurfti traustar rannsóknir á hinni sérkennilegu náttúru og þjóðlífi Norðurlanda.“<ref>Madsen (1927), bls. 20</ref> Sigurður fékk mikinn áhuga á forsögunum sat yfir handritunum á [[Árnasafn]]i. Þau nýtti hann sér til rannsókna á húsagerð, húsbúnaði, vopnum og klæðnaði fólks til forna.<ref>Jón Auðuns (1950)</ref>
 
== Störf á Íslandi ==
Sigurður flutti heim til [[Ísland]]s árið [[1858]] og settist að í [[Reykjavík]]. Þar starfaði hann m.a. við teiknikennslu auk þess sem hann gerði mannamyndir og málaði [[altaristafla|altaristöflur]], en þær gerði hann frekar af fjárþörf en áhuga. Altaristöflurnar málaði hann að mestu eftir töflunni í Dómkirkjunni, með nokkrum tilbrigðum.<ref>Jón Auðuns (1950)</ref> Stór hluti ævistarfs Sigurðar sneri þó að öðru en listmálun.
 
Sigurður var mikill þjóðernissinni og var hann meðal fulltrúa á [[Þingvallafundur|Þingvallafundinum]] [[1873]].<ref>Jón Auðuns (1950)</ref> Hann hafði andúð á dönsku stjórninni, sem meðal annars kemur fram í kvæðinu „Aldahrollur“, þar sem hann dregur upp svarta mynd af ástandinu á Íslandi.<ref>Þorsteinn Antonsson (1989)</ref> Verk Sigurðar þóttu markast mjög af þrá hans eftir fegurð. Sjálfur sagði hann: „fátækt landsins, sem einkum sprettur af óræktinni og illri meðferð á skepnum, er í raun og veru komin af smekkleysi; deyfðin og uppburðarleysið er líka komið af smekkleysi.“<ref>Guðrún Gísladóttir og Sigurður Guðmundsson (1878), bls. 7</ref>
 
=== Íslenski þjóðbúningurinn ===
Sigurður skrifaði greinina „Um kvennbúnínga á Íslandi að fornu og nýju“ árið [[1857]] í ''[[Ný félagsrit]]''. Þar fjallaði hann um þá nauðsyn sem hann taldi [[þjóðbúningur|þjóðbúninginn]] vera fyrir hverja þjóð, jafnframt því sem hann harmaði afkáralegan klæðaburð Íslendinga. Sigurði líkaði illa við erlenda siði í klæðnaði sem menn tóku upp, oft löngu eftir að þeir hefðu liðið undir lok í upprunalandi sínu, og hvatti þess í stað til þess að glæsilegir búningar fyrri alda yrðu teknir upp að nýju.<ref>Sigurður Guðmundsson (1857), bls. 1, 39-42</ref>
 
Eftir að Sigurður kom aftur heim til Íslands varð þjóðbúningurinn hans fyrsta baráttumál. Hann brýndi konur til að taka faldinn upp að nýju og hannaði á árunum 1858-1860 nýjan íslenskan kvenbúning, [[skautbúningur|skautbúning]] eða hátíðarbúning, úr gamla [[faldbúningur|faldbúningnum]]. <ref>Jón Auðuns (1950)</ref><ref>Íslenski þjóðbúningurinn (2002b)</ref> Hann teiknaði einnig árið 1870 léttari faldbúning sem hann nefndi [[kyrtill|kyrtil]], og hafa mátti til dansleikja, sem brúðarbúning og fermingarbúning.<ref>Íslenski þjóðbúningurinn (2002a)</ref>
 
=== Rannsóknir á Þingvöllum ===
Árið [[1861]] hóf Sigurður rannsóknir á [[Þingvellir|Þingvöllum]] að undirlagi Jóns Sigurðssonar. Hann safnaði að sér ýmsum heimildum og sögnum um Þingvelli, gerði mælingar á staðnum, og dró m.a. upp kort sem sýndu staðsetningar þingbúða eins og hann taldi þær hafa verið á [[söguöld]]. Einnig teiknaði hann myndir af því hvernig hann taldi búðirnar hafa litið út.<ref>Jón Sigurðsson og Sigurður Guðmundsson (1929)</ref> Rit Sigurðar um Þingvelli, ''Alþingisstaður hinn forni við Öxará'', var gefið út af [[Hið íslenska bókmenntafélag|Hinu íslenska bókmenntafélagi]] fjórum árum eftir dauða hans.<ref>Jón Auðuns (1950)</ref>
 
=== Forngripasafn Íslands ===
Sigurður var forystumaður um stofnun [[Forngripasafnið|Forngripasafnsins]] árið [[1863]], en safnið varð síðar að [[Þjóðminjasafn Íslands|Þjóðminjasafni Íslands]]. Þegar í Kaupmannahöfn var hann farinn að hugleiða þessi efni og eftir heimkomuna hafði hann grennslast fyrir um [[fornminjar]] og -gripi.<ref>Páll Briem (1889), bls. 9</ref><ref>Sigurður Guðmundsson (1862)</ref> Sigurði blöskraði hversu lítið Íslendingar virtust hirða um fornminjar og hversu margir forngripir voru fluttir úr landi, hvort sem þeir enduðu í einkasöfnum erlendra ferðamanna eða á forngripasafninu í Kaupmannahöfn.<ref>Sigurður Guðmundsson (1868)</ref> Áleit Sigurður það hluta [[sjálfstæðisbarátta Íslendinga|sjálfstæðisbaráttu Íslendinga]] að sjá til þess að gripir yrðu ekki lengur fluttir til [[Danmörk|Danmerkur]].<ref>Jón Auðuns (1950)</ref>
 
Árið [[1860]] fannst kuml með ýmsum gripum nálægt Baldursheimi í Mývatnssveit. Sigurður aflaði sér upplýsinga og mynda af gripunum og birti um þá skýrslu í ''[[Þjóðólfur|Þjóðólfi]]'', [[10. apríl]] [[1862]].<ref>Matthías Þórðarson (1912), bls. 3</ref> Í hugvekju í næsta tölublaði ''Þjóðólfs'', [[24. apríl]], skrifaði hann um mikilvægi þess að stofna forngripasafn til að skilja þjóðerni Íslendinga og sögu landsins. Sigurður taldi forngripasafn vera nauðsynlegt fyrir „allar fagrar listir“, og benti á að sögumálarar þyrftu að vita hvernig búnaður fólks hefði verið til forna, til að geta málað viðburði úr fornsögunum.<ref>Sigurður Guðmundsson (1862)</ref>
 
Fyrsti umsjónarmaður Forngripasafnsins var [[Jón Árnason]] en skömmu síðar var Sigurður einnig skipaður umsjónarmaður og gegndi hann því starfi til dauðadags. Í raun var umsjá safnsins fyrst og fremst í höndum Sigurðar, hann viðaði að safninu efni, skráði gripi og skrifaði um þá skýrslur.<ref>Matthías Þórðarson (1912), bls. 4-5</ref> Voru skýrslurnar gefnar út af Hinu íslenska bókmenntafélagi, að hluta til að Sigurði látnum. Fyrir vinnu sína á Forngripasafninu fékk Sigurður lítið borgað og bjó hann oft við þröngan kost.<ref>Matthías Þórðarson (1912), bls. 8-9</ref>
 
=== Leikhús ===
Í Kaupmannahöfn hafði Sigurður kynnst danskri leikhúsmenningu og eftir heimkomuna til Íslands starfaði hann mikið að leikhúsmálum. Hann barðist gegn því að leikrit væru flutt á [[danska|dönsku]] en vildi þess í stað að leikhúsið yrði nýtt til þess að mennta þjóðina og vinna að endurreisn íslensks þjóðernis.<ref>Jón Auðuns (1950)</ref> Hann hvatti m.a. [[Matthías Jochumsson]], [[Steingrímur Thorsteinsson|Steingrím Thorsteinsson]] og [[Indriði Einarsson|Indriða Einarsson]] til að skrifa þjóðleg leikrit.<ref>Leikminjasafn Íslands (e.d.)</ref> Sjálfur gerði Sigurður drög að nokkrum leikritum en kláraði aðeins eitt, ''Smalastúlkuna og útilegumanninn''.<ref>Jón Auðuns (1950)</ref> Leikritið lá þó lengi óbirt í handriti og var ekki flutt fyrr en í [[Þjóðleikhúsið|Þjóðleikhúsinu]] árið [[1980]]. Sigurður hannaði einnig leikbúninga, farðaði leikara og málaði leiktjöld, auk þess sem hann setti upp lifandi eftirmyndir eða „tableaux vivants“ úr fornsögunum.<ref>Leikminjasafn Íslands (e.d.)</ref>
 
=== Skipulagsmál ===
Meðal annarra efna sem Sigurður lét sig varða um voru [[skipulagsmál]] í Reykjavík. Hann skrifaði ásamt fleirum grein í ''Þjóðólf'', [[12. ágúst]] [[1864]], þar sem hann lýsti hugmyndum um að reisa höggmynd af [[Ingólfur Arnarson|Ingólfi]] á Arnarhól í tilefni af [[þúsund ára afmæli Íslandsbyggðar]].<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 82</ref><ref>„Hugvekjur“ (1864)</ref> Árið [[1868]] var Sigurður fenginn til að hanna endurgerð [[Skólavarðan (Reykjavík)|Skólavörðunnar]] á [[Skólavörðuholt|Skólavörðuholtinu]] og sama ár skrifaði Sigurður ritgerðina „Lítið eitt um vatnsástandið hér í bænum“. Með ritgerðinni varð hann fyrstur manna til að stinga upp á vatnsleiðslu til Reykjavíkur.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 83</ref><ref>Jón Auðuns (1950)</ref>
 
Sigurður teiknaði einnig kort sem sýndi hvernig hann hugsaði sér framtíðargötur Reykjavíkur. Hann vildi láta dýpka [[Tjörnin]]a, grafa að henni skipgengan skurð og gera að höfn bæjarins. Beggja vegna Tjarnarinnar skyldu gosbrunnar og raðir af trjám, og þar ofan við íbúðarhús með skrúðgörðum. Einnig setti hann fram hugmyndir um byggingu sundlauga í bænum og um útivistarsvæði í [[Laugardalur (hverfi)|Laugardalnum]].<ref>Jón Auðuns (1950)</ref>
 
== HeimildÆvilok ==
Síðasta veturinn sem Sigurður lifði málaði hann leiktjöld fyrir leikritið ''Hellismenn'' eftir Indriða Einarsson. Við vinnuna ofkældist hann og náði aldrei fullri heilsu.<ref>Jón Auðuns (1950)</ref> Sumarið [[1874]] vann Sigurður við hönnun skreytinga fyrir þjóðhátíð á Þingvöllum. Á [[Kristján IX]] að hafa spurt [[Hilmar Finsen]] [[landshöfðingi|landshöfðingja]] hvort ekki mætti heiðra Sigurð á einhvern hátt fyrir verkið en Finsen svaraði að Sigurður verðskuldaði ekki neitt.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 14</ref> Nokkrum vikum síðar lagðist Sigurður banaleguna og lést [[7. september]] 1874.<ref>Lárus Sigurbjörnsson (1954), bls. 9</ref> Við útför Sigurðar fylgdi honum til grafar fjöldi kvenna í skautbúningi með svartar blæjur yfir [[faldur|faldinum]].<ref>Íslenski þjóðbúningurinn (2002c)</ref>
 
== Tilvísanir ==
{{reflist}}
 
== Heimildir ==
{{commons|Category:Sigurður málari}}
*Guðrún Gísladóttir og Sigurður Guðmundsson. (1878). ''Um íslenzkan faldbúning''. Kaupmannahöfn: Án útg.
*[http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041005153657/www.buningurinn.is/main/view.jsp?branch=2174778 Íslenski þjóðbúningurinn]
*„Hugvekjur út af þúsundára landnámi Íngólfs og fyrstu byggíngu Íslands“. (1864, 12. ágúst). ''Þjóðólfur'', bls. 159-162.
* [http://www.leikminjasafn.is/annall/1858sigg.html Leikminjasafn - Sigurður málari]
*Íslenski þjóðbúningurinn. (2002). „Kyrtill“, Sótt 7. mars 2014 af http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041005153659/http://www.buningurinn.is/main/view.jsp?branch=2182517.
*[http://umm.is/UMMIS/Listamenn/Listamadur/470 Upplýsingavefur um myndlist og myndhöfunda]
*[Íslenski þjóðbúningurinn. (2002). „Sigurður Guðmundson málari“, Sótt 7. mars 2014 af http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041005153657/www.buningurinn.is/main/view.jsp?branch=2174778 Íslenski þjóðbúningurinn].
*Íslenski þjóðbúningurinn. (2002). „Skautbúningur“, Sótt 7. mars 2014 af http://wayback.vefsafn.is/wayback/20041005153653/http://www.buningurinn.is/main/view.jsp?branch=2182560.
*Jón Auðuns (ritstj.). (1950). ''Sigurður Guðmundsson málari''. Reykjavík: Leiftur.
*Jón Sigurðsson og Sigurður Guðmundsson. (1929). „Bréfaviðskifti Jóns Sigurðssonar forseta og Sigurðar Guðmundssonar málara“, ''Árbók Hins íslenzka fornleifafélags'', bls. 34-107.
*Lárus Sigurbjörnsson. (1954) ''Þáttur Sigurðar málara: brot úr bæjar- og menningarsögu Reykjavíkur''. Reykjavík: Helgafell.
*Leikminjasafn Íslands. (e.d.) „Sigurður Guðmundsson málari sest að í Reykjavík“, Sótt 7. mars 2014 af http://www.leikminjasafn.is/annall/1858sigg.html.
*Madsen, Karl. (1927). ''Málaralist Dana''. Reykjavík: Íslandsdeild Dansk-íslenzka félagsins.
*Matthías Þórðarson. (1912). „Þjóðmenjasafnið 1863-1913: Vöxtur þess og hagur fyrstu 50 árin“, ''Árbók Hins íslenzka fornleifafélags'', bls. 1-47.
*Páll Briem. (1889) „Sigurður Guðmundsson málari“, ''Andvari'', bls. 1-14.
*Sigurður Guðmundsson. (1857). „Um kvennbúninga á Íslandi að fornu og nýju“, ''Ný félagsrit'', bls. 1-53.
*Sigurður Guðmundsson. (1862, 24. apríl). „Hugvekja til Íslendinga“, ''Þjóðólfur'', bls. 76-77.
*Sigurður Guðmundsson. (1868). ''Skýrsla um Forngripasafn Íslands í Reykjavík'' (1. bindi). Kaupmannahöfn: Hið íslenzka bókmenntafélag.
*Þorsteinn Antonsson. (1989, 18. febrúar). „Aldahrollur Sigurðar málara“, ''Lesbók Morgunblaðsins'', bls. 10-11.
 
== Tenglar ==
* [http://www.timarit.is/titlebrowseview_page_init.jsp?issueIDpageId=419720&pageSelected=2&lang=03295382 ''Við„Við listabrumlistabrunn 19. aldar''aldar“; grein í ''Lesbók Morgunblaðsins'' 1973]
* [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?issueIDgegnirId=341648&pageSelected=91&lang=0000569914 ''Þrjú„Þrjú bréf frá Sigurði Guðmundssyni málara til Jóns Sigurðssonar forseta''forseta“; grein í ''Árbók Hins íslenska fornleifafélags 1930-31'']
* [http://www.timarit.is/view_page_init.jsp?issueIDpageId=306887&pageSelected=2&lang=03939261 ''Sigurður„Sigurður málari var jarðaður''jarðaður“; grein í ''Ísafold'' 1974]
* [http://baekur.is/is/bok/000357209/Um_islenzkan_faldbuning ''Um íslenzkan faldbúning'' (útg. 1878) á Bækur.is]
*[http://umm.is/UMMIS/Listamenn/Listamadur/470 Upplýsingavefur um myndlist og myndhöfunda]
 
[[flokkur:Íslenskir myndlistarmenn]]
3

breytingar