Munur á milli breytinga „St. Gallen (kantóna)“

ekkert breytingarágrip
m (stubbavinnsla AWB)
Kort=Karte Kanton St.Gallen.png|
}}
'''St. Gallen''' fylkið er íþýskumælandi norðausturkantóna hlutaí sambandsríkinu [[Sviss]]. Höfuborgin heitir sömuleiðis [[St. Gallen]].
 
== Lega og lýsing ==
{{Stubbur|landafræði}}
St. Gallen er sjötta stærsta kantóna Sviss með 2.026 km<sup>2</sup>. Hún liggur norðaustast í landinu og umlykur tvíkantónurnar [[Appenzell Innerrhoden]] og [[Appenzell Ausserrhoden]]. Aðrar kantónur sem liggja að St. Gallen eru [[Glarus (fylki)|Glarus]] fyrir sunnan, [[Schwyz (fylki)|Schwyz]] og [[Zürich (fylki)|Zürich]] fyrir vestan og [[Thurgau]] fyrir norðan. St. Gallen liggur einnig að [[Austurríki]] og [[Liechtenstein]]. Nyrst afmarkar [[Bodenvatn]] kantónuna, en þar eru vatnalandamæri að [[Þýskaland]]i. [[Rín (fljót)|Rínarfljót]] myndar næstum því gervöll austurlandamæri kantónunnar. Íbúar eru rúmlega 460 þús talsins, sem gerir St. Gallen að fimmtu fjölmennustu kantónunni í Sviss. Höfuðborgin heitir einnig St. Gallen.
{{Fylki í Sviss}}
 
== Skjaldarmerki ==
[[Skjaldarmerki]] St. Gallen sýnir fimm prik sem umkringja öxi. Bæði er hvítt, en bakgrunnur og bönd eru græn. Prikin og öxin eru rómversk að uppruna. Knippið allt er tákn dómsins. Hvíti liturinn er litur sakleysis og grænt er litur frelsis. Prikin eru eiginlega átta, þótt aðeins fimm þeirra séu sjáanlegar, og standa þær fyrir hin átta héruð sem St. Gallen samanstendur af. Merki þetta var formlega tekið upp [[1803]] er [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] stóð að stofnun Helvetíska lýðveldisins.
 
== Orðsifjar ==
St. Gallen er nefnd eftir kristniboðanum [[Heilagur Gallus|heilögum Gallusi]] frá [[Írland]]i, en hann stofnaði klaustur þar sem nú er borgin St. Gallen. Gallus er latína, en germanski rithátturinn er Sankt Gallen.
 
== Söguágrip ==
St. Gallen er einstök kantóna að því leyti að svæðið var soðið saman af ólíkum héruðum, ólíkt því sem gerðist hjá flestum öðrum kantónum. Þegar sýnt þótti að [[Frakkland|Frakkar]] höfðu æ meiri áhrif á Sviss, lýstu nokkur héruð yfir sjálfstæði sínu, hvert um sig. Stærst þessara héraða var klausturríkið St. Gallen, sem hafði haft víðtæk yfirráð fyrir sunnan Bodenvatn í margar aldir. En [[1798]] hertók Napoleon Sviss og leysti þessi smáu ríki upp. Þau urðu að tveimur nýjum kantónum, ásamt hálfkantónunum Appenzell og Glarus, sem fengu heitin '''Säntis''' og '''Linth'''. Þessar tvær kantónur urðu skammlífar, því [[1803]] ásetti Napoleon sér að skeyta þessum kantónum í eina stóra kantónu. Svisslendingar fengu þó framgengt að tvíhéruðin Appenzell og Glarus fengu kantónustatus á ný, en afgangur svæðisins var settur saman í eina stóra kantónu, sem fékk heitið St. Gallen. Klaustrið St. Gallen missti við það öll yfirráð sín. Eftir fyrri ósigur Napoleons [[1814]] lá við að hin nýja kantóna leystist í sundur, enda mynduðust eigin sjálfstæðishreyfingar í hverju héraði. Þessu tókst þó að afstýra, en enn sem komið er er kantónan sundurslitin og án meginkjarna. Eftir júlíbyltinguna í Frakklandi [[1830]] fór óánægju- og uppreisnaralda yfir kantónuna, sem endaði með því að kantónan fékk nýja [[stjórnarskrá]], sem íbúarnir samþykktu í [[mars]] [[1831]]. Þrátt fyrir aukið lýðræði, áttu íbúar í erfiðleikum með að mynda eina heild, enda var spenna milli héraða, en einnig milli trúarbragða. Flestir eru [[Kaþólska kirkjan|kaþólskir]], en stór minnihlutahópur eru mótmælendur. Það var ekki fyrr en með nýrri stjórnarskrá [[1861]] sem alvöru friður komst á innan kantónunnar, en hún kallast gjarnan friðarstjórnarskráin (''Friedensverfassung'').
Sviss var hlutlaust ríki í [[Heimstyrjöldin fyrri|heimstyrjöldinni fyrri]]. Við lok hennar [[1918]] sótti vestasta hérað Austurríkis, [[Vorarlberg]], um inngöngu í Svissneska sambandið. Vorarlberg liggur við St. Gallen og skilur Rínarfljótið á milli. Kantónan St. Gallen studdi þessa umsókn mjög, en sigurvegarar styrjaldarinnar ákváðu [[1919]] að leyfa ekki þessa tilflutninga, enda hafði Sviss verið hlutlaust ríki og átti ekki að hljóta meira land. St. Gallen varð því áfram norðaustasta kantóna Sviss. Millistríðsárin voru einkennandi fyrir [[Kreppan mikla|kreppuna miklu]]. Til marks um hana má nefna að 55 þús manns urðu atvinnulausir í vefnaðariðnaðinum í og í kringum borgina St. Gallen. Sviss var einnig hlutlaust í [[Heimstyrjöldin síðari|heimstyrjöldinni síðari]], en margir flóttamenn lögðu leið sína til kantónunnar St. Gallen. Einnig eftir stríð, en þúsundir [[Ungverjaland|Ungverja]] flúðu þangað eftir misheppnaða byltingu þar [[1956]] og sömuleiðis [[Tékkland|Tékkar]] eftir [[vorið í Prag]] [[1968]]. Flóttamenn voru velkomnir í fyrstu, enda næga vinnu að fá. En á níunda áratugnum snerist almenningsálitið gegn þeim. [[:2001]] fékk kantónan nýja stjórnarskrá og [[2003]] var kantónunni skipt í átta kjördæmi.
 
== Borgir ==
Stærstu borgir St. Gallen:
{| class="wikitable"
|-
! Röð !! ´Borg !! Íbúar !! Ath.
|-
| 1 || [[St. Gallen]] || 72 þús || Höfuðborg kantónunnar
|-
| 2 || Rapperswil-Jona || 26 þús ||
|-
| 3 || Wil || 17 þús ||
|-
| 4 || Gossau || 17 þús ||
|}
 
== Heimildir ==
* {{wpheimild|tungumál=de|titill=Kanton St. Gallen|mánuðurskoðað=júní|árskoðað=2011}}
{{Commonscat|Canton of St. Gallen}}
 
{{Fylki í Sviss}}
[[Flokkur:Fylki í Sviss]]
 
1.391

breyting