Munur á milli breytinga „Voltaire“

76 bætum bætt við ,  fyrir 9 árum
Smálagfæringar og tenglar.
(set aftur inn eldri útgáfuna af byrjun greinarinnar - með tenglum etc.)
(Smálagfæringar og tenglar.)
[[Mynd:Voltaire.jpg|thumb|right|Málverk af Voltaire, 24 ára að aldri eftir franska málarann [[Nicolas de Largillière]].]]
'''François-Marie Arouet''' ([[21. nóvember]] [[1694]] – [[30. maí]] [[1778]]), betur þekktur undir pennanafninu '''Voltaire''', var [[Frakkland|franskur]] [[rithöfundur]] og [[heimspeki]]ngur. Hann er þekktastur fyrir hnyttni sína, heimspekileg skrif og stuðning við [[mannréttindi]], einkum [[trúfrelsi]] og [[óhlutdræg réttarhöld]]. Hann var mikilvægur boðberi [[upplýsingin|upplýsingarinnar]]. Voltaire var afkastamikill höfundur og samdi verk af fjölvíslegum toga, til að mynda leikrit, ljóð, skáldsögur, ritgerðir, söguleg og vísindaleg rit; yfir 20.000 bréf og rúmlega 2.000 bækur og bæklinga. Í orði var Voltaire ötull stuðningsmaður félagslegra umbóta, þrátt fyrir lög um stranga ritskoðun og hörð viðurlög við brotum gegn þeim. Þá telst hann til þess hóps upplýsingarmanna (ásamt Montesquie[[Montesquieu]], [[John Locke]] og [[Jean-Jacques Rousseau]]) sem höfðu með verkum sínum og hugmyndum áhrif á mikilvæga hugsuði sem tengdust amerísku og frönsku byltingunum.
Voltaire
 
Af íslenskuðum verkum Voltaires er þekktust grallaraskáldsagan ''Candide, ou l'Optimisme'', sem í íslenskun '[[Halldór Laxness|Halldórs Laxness]]'' nefnist ''[[Birtíngur]]'' og kom fyrst út árið 1945. Birtíngur hefur tvisvar sinnum verið endurútgefinn af '[[Hið íslenska bókmenntafélag|Hinu íslenzka bókmenntafélagi]]'' í bókaflokknum ''Lærdómsrit Bókmenntafélagsins''. Í sama bókaflokki kom út árið 2007 þýðing Hólmgríms Heiðrekssonar á skáldsögunni Zadig, sem á íslensku nefnist Zadig eða örlögin, og fjallar um leit titilpersónunnar að hamingjunni og könnun hennar á raunverulegum verðleikum ýmissa lystisemda.
'''François-Marie Arouet''' ([[21. nóvember]] [[1694]] – [[30. maí]] [[1778]]), betur þekktur undir pennanafninu '''Voltaire''', var [[Frakkland|franskur]] [[rithöfundur]] og [[heimspeki]]ngur. Hann er þekktastur fyrir hnyttni sína, heimspekileg skrif og stuðning við [[mannréttindi]], einkum [[trúfrelsi]] og [[óhlutdræg réttarhöld]]. Hann var mikilvægur boðberi [[upplýsingin|upplýsingarinnar]]. Voltaire var afkastamikill höfundur og samdi verk af fjölvíslegum toga, til að mynda leikrit, ljóð, skáldsögur, ritgerðir, söguleg og vísindaleg rit; yfir 20.000 bréf og rúmlega 2.000 bækur og bæklinga. Í orði var Voltaire ötull stuðningsmaður félagslegra umbóta, þrátt fyrir lög um stranga ritskoðun og hörð viðurlög við brotum gegn þeim. Þá telst hann til þess hóps upplýsingarmanna (ásamt Montesquie, John Locke og Jean-Jacques Rousseau) sem höfðu með verkum sínum og hugmyndum áhrif á mikilvæga hugsuði sem tengdust amerísku og frönsku byltingunum.
 
Af íslenskuðum verkum Voltaires er þekktust grallaraskáldsagan Candide, ou l'Optimisme, sem í íslenskun '[[Halldórs Laxness]]'' nefnist ''[[Birtíngur]]'' og kom fyrst út árið 1945. Birtíngur hefur tvisvar sinnum verið endurútgefinn af '[[Hinu íslenzka bókmenntafélagi]]'' í bókaflokknum Lærdómsrit Bókmenntafélagsins. Í sama bókaflokki kom út árið 2007 þýðing Hólmgríms Heiðrekssonar á skáldsögunni Zadig, sem á íslensku nefnist Zadig eða örlögin, og fjallar um leit titilpersónunnar að hamingjunni og könnun hennar á raunverulegum verðleikum ýmissa lystisemda.
 
== Æviskeið ==
=== Fyrstu skref ===
 
Fyrstu skref
 
François-Marie Arouet fæddist í París. Hann var yngstur fimm barna (aðeins þrjú komust á legg) þeirra François Arouet (f. 1650 - d. 1. janúar 1722), lögbókanda, og konu hans, Marie Marguerite d'Aumart (f. u.þ.b. 1660 - d. 13. júlí 1701), sem var af göfugum ættum. Voltaire gekk til náms hjá jesúítum í Collège Louis-le-Grand (1704–1711). Þar lærði hann latínu og grísku. Síðar á ævinni náði hann afburðatökum á ítalíu, spænsku og ensku.
 
 
== Nafnið „Voltaire“ ==
 
François-Marie Arouet tók upp nafnið „Voltaire“ árið 1718, í senn sem höfundarnafn og til daglegra nota. Orðið byggist á stafabrenglun (anagrami) á „AROVET LI“, latneskri stafsetningu eftirnafns hans, Arouet, og upphafsstafa orðanna „le jeune“ (hinn yngri) (ATH). Nafnið endurómar (ath!) einnig í öfugri röð atkvæði nafn sveitaseturs í Poiteu-héraðinu í Frakklandi: „AirVault“. Upptaka nafnsins „Voltaire“, í kjölfar fangelsunar höfundarins í Bastillunni, markar í augum margra formlegan aðskilnað hans frá fjölskyldu sinni og fortíð.
 
 
== Síðari ár ==
 
Hin hvassa, hnyttna og oft gagnrýna tunga Voltaires gerðu hann afar óvinsælan á meðal margra samtíðarmanna sinna í Frakklandi. Þar var hástéttin ekki undanskilin. Háðsleg tilsvör og skrif Voltaires leiddu til þess að hann var dæmdur í útlegð frá Frakklandi. Á meðan á henni stóð dvaldist hann á Bretlandseyjum. Sú reynsla sem Voltaire varð fyrir þar átti eftir að lita ýmsar skoðanir hans og skrif í framtíðinni.
 
 
== Dauði og greftrun ==
 
Í febrúar árið 1778 hélt Voltaire til Parísar í fyrsta skipti í tuttugu ár, með það fyrir augum að vera viðstaddur frumsýningu nýjasta harmleiks síns, Irene (íslenska titil?). Ferðalagið spannaði fimm daga og tók mjög á rithöfundinn, sem kominn var á 84. aldursár sitt. Hinn 28. febrúar taldi Voltaire að sinn tími í þessum heimi væri þrotinn. Hann skrifaði: „Ég dey við tilbeiðslu guðs, fullur hlýju í garð vina minna, án kala til óvina minna, og lýsi frati á hjátrú.“ Hann náði sér þó á strik og lifði að sjá frumsýningu leikverksins. Honum hrakaði hins vegar fljótt aftur, og lést hinn 30. maí árið 1778. Til er saga sem hermir að prestur nokkur hafi á hinstu stundu Voltaires hvatt hann til að afneita í orði djöflinum og snúa sér til guðs, og þá hafi skáldið mælt: „Í guðs bænum, leyf mér að deyja í friði.“
 
 
== Ritstörf ==
=== Ljóðlist ===
 
Ljóðlist
 
Voltaire sýndi frá unga aldri hæfileika á sviði ljóðlistar. Fyrstu útgefnu verk hans voru enda af þeim toga. Hann samdi í senn lengri verk og fjölmörg styttri. Hin síðarnefndu eru jafnan talin fremri hinum lengri.
 
=== Laust mál ===
 
Stór hluti verka Voltaires voru skrifuð sem hluti af ritdeilum. Birtíngur ræðst til að mynda gegn því hlutleysi sem sprettur af bjartsýnisheimspeki Leibniz, auk þess sem stórum hluta verkna hans var beint gegn kirkjunni. Megnið af skrifum hans felur í sér hvassa ádeilu.
Einhver þekktasta tilvitnun sem tíðum er eignuð Voltaire er rangfeðruð. Þá er hermt að hann hafi ritað: „Ég er ósammála því sem þú segir, en ég mun fram í rauðan dauðan verja rétt þinn til þess að halda skoðun þinni fram.“ Í raun réttri komu þessi orði úr penna Evelyn Beatrice Hall. Hins vegar eru honum réttilega eignuð orðin: „Ef guð væri ekki til, þá væri nauðsynlegt að finna hann upp.“
 
=== Bréf ===
 
Voltaire stóð í miklum einkalegum bréfaskriptum á meðan hann lifði, og skrifaði meira en 20.000 bréf. Safnútgáfa Theodores Besterman af þessum skrifum Voltaires spannar 102 bindi. Mörgum þykir ritfimi höfundarins rísa hátt í ýmsum þessara skrifa, og ekki einungis bera vott um hnyttni hans og málsnilld, heldur einnig hlýjan vinhug, næmt tilfinningaskyn og skarpa hugsun.
 
 
== Tenglar ==